فرزانه جعفری همبری، توانانیوز ـ در پی وقوع چند زمین‌لرزه در ایران، به‌ویژه هم‌زمان با افزایش تنش‌های منطقه‌ای و اخبار مربوط به تأسیسات هسته‌ای، این پرسش در افکار عمومی مطرح شده است که آیا این زلزله‌ها می‌توانند با فعالیت‌های هسته‌ای یا نظامی مرتبط باشند؟

از دیدگاه زمین‌شناسی، ایران روی کمربند لرزه‌خیز آلپ–هیمالیا قرار دارد؛ جایی که برخورد صفحه عربستان با صفحه اوراسیا باعث ایجاد تنش در گسل‌های فعال می‌شود. بیشتر زمین‌لرزه‌های ایران نتیجه همین فرآیند طبیعی هستند و سابقه‌ای میلیون‌ها ساله دارند.

وقتی زلزله‌ای در نزدیکی مناطق حساس مانند بوشهر، نطنز یا سمنان رخ می‌دهد، در شبکه‌های اجتماعی گاهی ادعا می‌شود که ممکن است ناشی از آزمایش هسته‌ای یا انفجارهای زیرزمینی باشد. چنین شایعاتی پیش‌تر نیز پس از برخی زلزله‌های سال‌های اخیر منتشر شده‌اند، اما بررسی‌های علمی تاکنون این ادعاها را تأیید نکرده‌اند.

لرزه‌شناسان با بررسی شکل امواج ثبت‌شده می‌توانند با دقت زیادی تفاوت میان یک انفجار زیرزمینی و یک زلزله طبیعی را تشخیص دهند. انفجارها الگوی لرزه‌ای متفاوتی نسبت به شکست گسل‌ها ایجاد می‌کنند و شبکه‌های لرزه‌نگاری ملی و بین‌المللی قادر به شناسایی این تفاوت هستند.

تا این لحظه هیچ گزارش علمی معتبر یا اعلام رسمی از مراکز لرزه‌شناسی ایران و نهادهای بین‌المللی منتشر نشده که نشان دهد زلزله‌های اخیر ایران ناشی از فعالیت‌های هسته‌ای یا نظامی بوده‌اند. حتی در مواردی که شایعات در فضای مجازی گسترش یافته، بررسی‌های بعدی منشأ این زلزله‌ها را طبیعی و مرتبط با فعالیت گسل‌ها اعلام کرده‌اند.

البته دانش زمین‌شناسی نشان می‌دهد که برخی فعالیت‌های انسانی مانند آبگیری سدهای بزرگ، استخراج یا تزریق نفت، گاز و سایر سیالات، یا عملیات معدنی می‌توانند در شرایط خاص باعث ایجاد یا تحریک زلزله‌های کوچک و موضعی شوند. اما این نوع لرزه‌ها معمولاً از نظر شدت و سازوکار با زلزله‌های متوسط و بزرگ ناشی از حرکت صفحات زمین تفاوت دارند و تاکنون هیچ ارتباط اثبات‌شده‌ای میان این فعالیت‌ها و زلزله‌های اخیر ایران گزارش نشده است.

هم‌زمانی زلزله‌ها با رویدادهای سیاسی یا نظامی می‌تواند باعث شکل‌گیری گمانه‌زنی‌ها و شایعات شود، اما در علم زمین‌شناسی صرف هم‌زمانی دو رویداد به معنای وجود رابطه علت و معلولی نیست. برای اثبات چنین ارتباطی باید شواهد علمی، داده‌های لرزه‌نگاری و مطالعات تخصصی وجود داشته باشد که تاکنون در مورد زلزله‌های اخیر ایران ارائه نشده است.

جمع بندی

در مجموع، بر اساس شواهد و داده‌های موجود، محتمل‌ترین و پذیرفته‌شده‌ترین توضیح برای زلزله‌های اخیر ایران، فعالیت طبیعی گسل‌ها و فرآیندهای زمین‌ساختی است. در حال حاضر هیچ مدرک علمی قابل اتکایی وجود ندارد که این زمین‌لرزه‌ها را به برنامه‌های هسته‌ای، انفجارهای زیرزمینی یا حملات نظامی نسبت دهد. بنابراین، از دیدگاه علمی، منشأ زلزله‌های اخیر ایران زمین‌شناسی و تکتونیکی است، ذمگر آنکه در آینده شواهد معتبر و قابل بررسی خلاف آن را نشان دهند.