باران بیشتر، آب رودخانه بیشتر؟ پژوهش جدید یک تصور قدیمی را زیر سؤال می‌برد

فرزانه جعفری همبری، توانانیوز ـ سال‌ها یکی از ساده‌ترین فرض‌ها در مطالعات منابع آب این بوده که اگر بارش افزایش پیدا کند، رودخانه‌ها نیز آب بیشتری خواهند داشت. اما یک مطالعه جدید در Geophysical Research Letters نشان می‌دهد رابطه میان بارش و جریان رودخانه بسیار پیچیده‌تر از این تصور است.

پژوهشگران با بررسی داده‌های ۱۰٬۱۷۹ نقطه رودخانه‌ای در سراسر جهان و مقایسه روند بارش و دبی رودخانه‌ها در فاصله سال‌های ۱۹۵۱ تا ۲۰۲۰، دریافتند که در بخش قابل توجهی از حوضه‌ها، تغییرات بارش و جریان رودخانه در یک جهت حرکت نمی‌کنند.

وقتی باران بیشتر می‌شود اما رودخانه کم‌آب‌تر می‌شود

نتیجه قابل توجه مطالعه این است که در ۲۷ درصد از نقاط بررسی‌شده، روند بارش و دبی رودخانه با یکدیگر واگرا بوده است. یعنی افزایش یا کاهش بارش الزاماً با افزایش یا کاهش مشابه جریان رودخانه همراه نبوده است.

از میان این مناطق، حدود ۴۰ درصد با وضعیتی مواجه بودند که در آن بارش افزایش یافته، اما دبی رودخانه کاهش پیدا کرده است. این پدیده در مناطق خشک و نیمه‌خشک شدیدتر بوده است.

چرا چنین اتفاقی می‌افتد؟

بارش تنها یکی از عواملی است که تعیین می‌کند چه مقدار آب به رودخانه برسد. بخشی از بارش ممکن است پیش از رسیدن به رودخانه تبخیر شود، بخشی در خاک نفوذ کند و بخشی نیز توسط پوشش گیاهی مصرف شود.

افزایش دما می‌تواند تبخیر و تعرق را افزایش دهد و در نتیجه، حتی اگر مقدار بارش بیشتر شود، سهم کمتری از آب ممکن است به جریان سطحی تبدیل شود.

به همین دلیل، در یک منطقه ممکن است بارش سالانه افزایش پیدا کند اما دبی رودخانه کاهش یابد.

نقش بارش‌های شدید

یکی از یافته‌های مهم مطالعه این است که فقط مقدار کل بارش اهمیت ندارد؛ نحوه توزیع بارش نیز بسیار مهم است.

اگر بارش بیشتر در قالب رخدادهای بسیار شدید و کوتاه‌مدت اتفاق بیفتد، ممکن است مقدار زیادی از آب به‌سرعت از سطح حوضه خارج شود و فرصت کمتری برای نفوذ تدریجی آب به خاک وجود داشته باشد.

در مقابل، تغییر در تعداد روزهای کم‌بارش یا پربارش نیز می‌تواند نسبت میان بارش و رواناب را تغییر دهد. پژوهشگران با استفاده از مدل جنگل تصادفی دریافتند که فراوانی روزهای کم‌بارش یا پربارش و همچنین نسبت رواناب از مهم‌ترین عوامل توضیح‌دهنده این واگرایی هستند.

مناطق خشک بیشتر در معرض خطرند

این واگرایی در مناطق خشک اهمیت بیشتری دارد. در چنین مناطقی، مقدار زیادی از آبی که وارد حوضه می‌شود ممکن است تحت تأثیر دمای بالا و تقاضای تبخیری جو قرار گیرد.

بنابراین افزایش بارش به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین کند که منابع آب سطحی نیز افزایش خواهند یافت.

این موضوع برای مناطقی که با کمبود آب مواجه‌اند اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا ممکن است آمار بارش در یک سال یا حتی یک دوره چندساله ظاهراً امیدوارکننده باشد، اما منابع آب قابل دسترس همچنان کاهش پیدا کنند.

اهمیت موضوع برای ایران

این یافته برای ایران بسیار قابل توجه است، زیرا بخش بزرگی از کشور در اقلیم خشک و نیمه‌خشک قرار دارد.

در چنین شرایطی، ارزیابی منابع آب نباید فقط بر اساس میانگین بارش انجام شود. دما، تبخیر و تعرق، نوع پوشش زمین، رطوبت خاک، شدت بارش، زمان وقوع بارندگی و میزان رواناب همگی می‌توانند تعیین کنند که چه مقدار از بارش واقعاً به منابع آب سطحی تبدیل می‌شود.

برای مثال، ممکن است یک حوضه در یک سال بارندگی بیشتری نسبت به میانگین دریافت کند، اما اگر بخش عمده این بارش در چند رخداد شدید اتفاق بیفتد و هم‌زمان دمای بالا و تبخیر زیاد باشد، افزایش بارش الزاماً به افزایش پایدار جریان رودخانه منجر نشود.

از بارش تا آب قابل استفاده

این مطالعه یک پیام مهم برای مدیریت منابع آب دارد: «بارش» و «آب قابل استفاده» یکسان نیستند.

برای پیش‌بینی وضعیت آینده منابع آب، باید زنجیره کامل چرخه آب بررسی شود؛ از بارش و نفوذ آب در خاک گرفته تا تبخیر، رواناب، ذخیره آب زیرزمینی و جریان رودخانه.

در نتیجه، اتکا به شاخص‌هایی مانند مجموع بارش سالانه می‌تواند تصویر ناقصی از وضعیت واقعی یک حوضه آبریز ارائه کند.

اهمیت پایش رودخانه‌ها

پژوهشگران تأکید می‌کنند که برای شناخت تغییرات منابع آب، پایش مستقیم دبی رودخانه‌ها همچنان ضروری است. داده‌های بارش به‌تنهایی نمی‌توانند تغییرات آینده جریان رودخانه را به‌طور قابل اعتماد توضیح دهند.

این مسئله اهمیت ایستگاه‌های هیدرومتری، سنجش از دور، مدل‌های هیدرولوژیکی و سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی را بیشتر می‌کند.

ترکیب داده‌های بارش، دما، پوشش زمین، رطوبت خاک و دبی رودخانه می‌تواند تصویر دقیق‌تری از وضعیت واقعی منابع آب هر حوضه ارائه دهد.

نتیجه

رابطه میان بارش و آب رودخانه دیگر آن رابطه ساده‌ای نیست که بتوان گفت «باران بیشتر یعنی آب بیشتر».

مطالعه جدید نشان می‌دهد در بخش قابل توجهی از حوضه‌های جهان، بارش و جریان رودخانه از یکدیگر فاصله گرفته‌اند و در برخی مناطق حتی با وجود افزایش بارش، دبی رودخانه کاهش یافته است. این واگرایی در مناطق خشک اهمیت بیشتری دارد.

برای کشوری مانند ایران، این یافته یک نکته مهم دارد: در ارزیابی بحران آب نباید فقط پرسید «چقدر باران باریده است؟»؛ بلکه باید پرسید «چه مقدار از این بارش واقعاً به آب قابل دسترس تبدیل شده است؟»

منبع:

Berzonsky, M. P., Smykalov, V., Sadayappan, K., & Li, L. (2026). Widespread Divergence Between Precipitation and Discharge Trends Across Global Rivers. Geophysical Research Letters, 53(16), e2026GL122253