مریم حسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ از فردا (۳۱ اوت ۲۰۲۶) و به مدت دو روز، پایتخت قرقیزستان میزبان بی‌ست‌وپنجمین نشست سران سازمان همکاری شانگهای خواهد بود؛ رویدادی که با حضور رهبران ۱۷ کشور از جمله تمامی ۱۰ عضو اصلی و همچنین سران ناظر و شرکای گفت‌وگو، به یکی از مهم‌ترین رویدادهای دیپلماتیک سال در اوراسیا تبدیل شده است. این اجلاس در حالی برگزار می‌شود که سازمان همکاری شانگهای در بیست‌وپنجمین سال تأسیس خود، به بلوغی نهادی دست یافته و با گسترش دامنه عضویت از آسیای مرکزی تا خاورمیانه و جنوب آسیا، اکنون به بازیگری کلیدی در معادلات امنیتی جهان تبدیل شده است. اما پرسش اساسی اینجاست: با توجه به تهدیدات فزاینده‌ای مانند تروریسم فراملی، افراط‌گرایی دیجیتال، قاچاق مواد مخدر و ناامنی‌های سایبری، آیا این سازمان که ریشه در همکاری‌های مرزی دهه‌های پیش دارد، می‌تواند پاسخی قاطع و مؤثر به نیاز امنیتی اعضای خود بدهد؟

برای پاسخ به این پرسش، باید به سه مؤلفه بنیادین نگاه کرد. نخست، ظرفیت نهادی که طی دو سال اخیر دستخوش تحولی چشمگیر شده است. در اجلاس تیان‌جین (۲۰۲۵)، چهار مرکز تخصصی امنیتی با عناوین «مرکز جامع مقابله با تهدیدات»، «مرکز امنیت اطلاعات»، «مرکز مبارزه با جرائم سازمان‌یافته فراملی» و «مرکز مبارزه با مواد مخدر» راه‌اندازی شدند که هر یک با مأموریتی مشخص و ساختاری عملیاتی، زیرساخت‌های پاسخ‌گویی سریع به بحران‌ها را فراهم آورده‌اند. دبیرکل سازمان، نارانبای یرمکبایف، در آستانه این نشست تأکید کرده که این مراکز در یک سال گذشته چندین عملیات اطلاعاتی-امنیتی مشترک را با موفقیت به انجام رسانده‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به خنثی‌سازی یک شبکه گسترده قاچاق مواد مخدر در مرزهای تاجیکستان و افغانستان اشاره کرد. این دستاوردها نشان می‌دهد که سازمان از مرحله «بیانیه‌های همدلانه» عبور کرده و وارد عصر «اقدامات مشترک» شده است.

دوم، گستره جغرافیایی و تنوع سیاسی اعضا که به جای کاهش، بر غنای همکاری‌ها افزوده است. حضور ایران، هند، پاکستان و بلاروس در کنار روسیه و چین، این سازمان را به سکویی برای گفت‌وگوی تمدن‌ها و نظام‌های حقوقی مختلف تبدیل کرده است. تجربه نشان داده که تنوع اعضا، نه تنها مانعی برای هماهنگی نبوده، بلکه بستر سازوکارهای انعطاف‌پذیر مانند «همکاری داوطلبانه چندجانبه» را فراهم آورده است. در این چارچوب، رزمایش‌های سالانه ضدتروریسم و ضدموادمخدر که با حضور تمامی اعضا در نقاط مختلف قلمرو سازمان برگزار می‌شود، نمایشی عینی از همگرایی عملیاتی است. به‌ویژه رزمایش «تیان‌شان-۲۰۲۶» که تیرماه گذشته در سین‌کیانگ چین برگزار شد، برای نخستین بار سناریوهای حمله سایبری هماهنگ با اقدامات تروریستی را شبیه‌سازی کرد و توانایی سازمان در مواجهه با تهدیدات ترکیبی را به اثبات رساند.

سوم، اراده سیاسی سطح بالا که در دستورکار این اجلاس به وضوح دیده می‌شود. بنا بر اطلاعات منتشر شده، سران کشورها قرار است سند راهبردی «چشم‌انداز امنیت جمعی ۲۰۳۰» را به تصویب برسانند که در آن، حوزه‌های اولویت‌دار شامل امنیت سایبری، مقابله با خشونت‌پراکنی در فضای مجازی، کنترل مرزهای هوشمند و ایجاد سیستم هشدار سریع برای بحران‌های منطقه‌ای تعیین شده است. همچنین پیش‌بینی می‌شود در حاشیه اجلاس، حداقل ۱۲ دیدار دوجانبه میان رهبران انجام شود که بسیاری از آن‌ها بر همکاری‌های امنیتی دوجانبه و تکمیل خلأهای موجود در چارچوب سازمان متمرکز خواهد بود. یکی از دیپلمات‌های ارشد شرکت‌کننده در این نشست،  گفت: «دیگر هیچ کشور عضوی به دنبال امنیت مستقل از سازمان نیست؛ چراکه ماهیت تهدیدات فرامرزی، پاسخی فراتر از توان ملی می‌طلبد.»

با این حال، کارشناسان به چالش‌هایی نیز اشاره دارند؛ از جمله تفاوت در اولویت‌های امنیتی اعضا، اختلاف‌نظر بر سر تعریف «تروریسم»، و گاه تأثیرپذیری از رقابت‌های ژئوپلیتیک بیرونی. اما آنچه این اجلاس را متمایز می‌کند، تأکید بر «راهکارهای عمل‌گرایانه» به جای «مواضع شعاری» است. در همین راستا، یکی از محورهای اصلی مذاکرات، پیشنهاد ایجاد «صندوق مشترک تأمین مالی اقدامات پیشگیرانه» با مشارکت بانک توسعه شانگهای است که می‌تواند سرعت واکنش به بحران‌های غیرمترقبه را به طرز قابل‌توجهی افزایش دهد. همچنین طرح «گذرنامه امنیتی یکپارچه» برای تسهیل تبادل اطلاعات بین‌نهادی اعضا، در دستور کار کارشناسان قرار دارد که در صورت تصویب، گام بلندی به سوی ایجاد منطقه امن مشترک خواهد بود.

در مجموع، اگرچه سازمان همکاری شانگهای هنوز با ناتو یا اتحادیه اروپا از حیث عمق یکپارچگی نظامی یا اطلاعاتی فاصله دارد، اما الگوی منحصربه‌فرد آن مبتنی بر «هماهنگی بدون تحمیل» و «احترام به حاکمیت‌ها» توانسته است اعتماد اعضا را جلب کند و ظرفیتی پایدار برای مدیریت بحران‌های منطقه‌ای ایجاد نماید. با توجه به دستورکار متراکم و فضای مثبت حاکم بر بیشکک، به‌نظر می‌رسد این سازمان در آستانه ورود به مرحله جدیدی از همکاری‌های امنیتی قرار دارد؛ مرحله‌ای که در آن، امنیت اعضا نه یک وعده، بلکه یک فرایند مستمر و نهادینه شده خواهد بود. نتیجه این اجلاس، هر چه باشد، پیامی روشن به جامعه بین‌المللی دارد: در جهان چندقطبی امروز، امنیت پایدار از دل همکاری‌های فراگیر و نه رقابت‌های انحصاری، زاده می‌شود.