تصویب قطعنامه ضدایرانی در شورای حکام؛ تقابل دیپلماتیک در سایه تشدید نظامی

مریم حسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ نشست فصلی شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) روز چهارشنبه ۱۰ ژوئن (۲۱ خرداد ۱۴۰۵) با تصویب قطعنامه جدیدی علیه جمهوری اسلامی ایران به پایان رسید. این قطعنامه که با پیشنهاد مشترک ایالات متحده، بریتانیا، فرانسه و آلمان به شورا ارائه شده بود، با ۲۱ رأی موافق در برابر ۳ رأی مخالف (روسیه، چین و نیجر) و ۱۰ رأی ممتنع به تصویب رسید.

این قطعنامه که تهران را ملزم به اعلام «ذخایر باقیمانده اورانیوم غنی شده» و اعطای دسترسی کامل بازرسان آژانس به سایتهای هستهای هدف گرفته شده در حملات نظامی میکند، در حالی به تصویب رسید که تنها ساعاتی پیش از آن، آمریکا و ایران حملات نظامی متقابلی را علیه یکدیگر انجام داده بودند. این رویدادها نشاندهنده تشدید بیسابقه همزمان تنشهای نظامی و دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن است.

چه چیزی از ایران خواسته شده است؟

قطعنامه مصوب اخیر شورای حکام دارای چند محور اصلی است:

۱. شفافسازی درباره ذخایر اورانیوم: از ایران خواسته شده تا گزارشی کامل از وضعیت ذخایر اورانیوم غنیشده باقیمانده خود ارائه دهد و اجازه راستیآزمایی این ذخایر را به بازرسان آژانس بدهد. بر اساس گزارشهای پیشین آژانس، ایران پیش از حملات نظامی حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با خلوص ۶۰ درصد در اختیار داشته است که این میزان بسیار فراتر از سقف ۳.۶۷ درصدی تعیینشده در برجام است.

۲. دسترسی به تأسیسات آسیبدیده: این سند از تهران میخواهد تا دسترسی بازرسان آژانس به تأسیسات هستهای که در حملات نظامی خرداد ۱۴۰۴ (ژوئن ۲۰۲۵) توسط اسرائیل و آمریکا مورد هدف قرار گرفتهاند، فراهم کند.

۳. الزام به اجرای پروتکل الحاقی: در قطعنامه تأکید شده که ایران باید مطابق با پروتکل الحاقی عمل کند و اطلاعات کامل درباره وضعیت ذخایر اورانیوم غنیشده و تأسیسات تحت پادمان را در اختیار آژانس قرار دهد.

۴. انطباق با قطعنامه های شورای امنیت: در این قطعنامه از ایران خواسته شده تا تعهدات خود ذیل قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل که از طریق مکانیسم «اسنَپبَک» (Snapback) بازگردانده شدهاند، انجام دهد.

به گفته منابع دیپلماتیک، قطعنامه جدید عمدتاً به منظور تمدید و بازتنظیم مأموریت آژانس برای نظارت و گزارشدهی درباره ابعادی از برنامه هسته ای ایران صادر شده است، اما لحن آن حاکی از فشار فزاینده غرب بر تهران برای شفافسازی وضعیت برنامه هستهای پس از حملات نظامی است.

محکومیت آمریکا و تهدید به پاسخ کوبنده

در نخستین واکنش رسمی، وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران قطعنامه مصوب را «غیرقانونی و ناموجه» خواند و ایالات متحده و سه کشور اروپایی را به «قلدرمآبی» و «رفتار مزورانه» متهم کرد.

بیانیه وزارت خارجه با اشاره به اینکه این قطعنامه «با اعمال فشار آمریکا، آلمان، فرانسه و انگلیس بر کشورهای عضو این نهاد به تصویب رسید»، تأکید کرد: «اقدام سه کشور اروپایی و آمریکا در طراحی و تحمیل این مصوبه بر شورای حکام آژانس، نشانه روشن دیگری از رویکرد غیرمسئولانه آنها و اصرارشان بر استفاده ابزاری از آژانس جهت اعمال فشار بر جمهوری اسلامی ایران میباشد».

تهران همچنین به جنبه حقوقی قضیه ورود کرده و اعلام کرده است که «از لحاظ حقوقی شورای حکام فاقد هرگونه صلاحیتی برای بازگرداندن قطعنامه های خاتمه یافته شورای امنیت سازمان ملل است».

در سطح بالاتر سیاسی، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ، در نامه ای خطاب به وزرای خارجه کشورهای عضو شورای حکام، ایالات متحده را «معمار بحران کنونی» توصیف کرد و هشدار داد که «کمتر از ۲۴ ساعت پس از تصویب قطعنامه خرداد ۱۴۰۴ (ژوئن ۲۰۲۵) شورای حکام، اسرائیل و آمریکا حملات غیرقانونی به تأسیسات هسته ای تحت پادمان ایران انجام دادند و شمار زیادی از شهروندان ایرانی را به شهادت رساندند».

وزیر خارجه ایران در این نامه از اعضای شورای حکام خواست تا با هوشیاری و بیطرفی با این موضوع برخورد کنند و اجازه ندهند آژانس بار دیگر به «ابزار سیاسی ایالات متحده» تبدیل شود. وی همچنین تأکید کرد که آرای کشورهای عضو نهتنها بر پرونده ایران، بلکه بر «اعتبار، استقلال و آینده آژانس و همچنین معاهده منع اشاعه سلاحهای هستهای (NPT)» تأثیر خواهد گذاشت.

اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه ایران نیز ضمن تشکر از شش کشوری که با صدور بیانیهای مشترک با این قطعنامه مخالفت کردند (چین، روسیه، ونزوئلا، کوبا، نیکاراگوئه و بلاروس)، این اقدام آمریکا و سه کشور اروپایی را «غیرموجه، بیاساس و ظالمانه» توصیف کرد و هشدار داد: «جمهوری اسلامی ایران اقدامات مقتضی را برای حفظ حقوق و منافع مل تآنچه مسلم است، این قطعنامه نه تنها گرهی از مسائل موجود نخواهد گشود، بلکه به پیچیدگیهای پرونده هستهای ایران خواهد افزود و ممکن است مسیر دیپلماسی را بیش از پیش با مانع روبه رو کند. به نظر میرسد راه برون رفت از این وضعیت تنها از طریق بازگشت همه طرفها به چارچوبهای حقوقی بینالمللی و پرهیز از رویاروییهای سیاسی و نظامی میگذرد؛ مسیری که با رویه کنونی غرب فاصله زیادی دارد.

شاید مهمترین بُعد این قطعنامه، بُعد امنیتی آن باشد. عباس عراقچی در نامه خود به وزرای خارجه به صراحت به این نکته اشاره کرد که «کمتر از ۲۴ ساعت پس از تصویب قطعنامه ژوئن ۲۰۲۵ شورای حکام، اسرائیل و آمریکا حملات غیرقانونی به تأسیسات هستهای تحت پادمان ایران انجام دادند».

این گزاره تاریخی نشان میدهد که ایران این قطعنامه را نه یک سند صرفاً دیپلماتیک، بلکه یک استحاله سیاسی برای حمله نظامی بعدی تلقی میکند. وزیر خارجه ایران از اعضای شورای حکام پرسیده است: «آیا آژانس بار دیگر به عنوان ابزاری برای توجیه تجاوز به تأسیسات صلحآمیز هستهای به کار گرفته میشود؟».

در همین راستا، منابع دیپلماتیک گزارش دادهاند که ایران پیش از تصویب قطعنامه هشدار داده بود که هرگونه اقدام تنبیهی در شورای حکام با «پاسخ فوری و کوبنده» روبهرو خواهد شد. با توجه به تجربه تلخ سال گذشته، انتظار میرود تهران این بار اقدامات متقابل خود را زودتر و گستردهتر آغاز کند.

تحولات مرتبط: برنامه هستهای ایران در مسیر تسریع

غرب مدعی است که ذخایر اورانیوم غنیشده ۶۰ درصدی ایران پیش از حملات نظامی خرداد ۱۴۰۴ به حدود ۴۴۰ کیلوگرم رسیده بود که بر اساس گزارشهای کارشناسی، این میزان برای تولید حداقل ۹ کلاهک هستهای کافی است. اسرائیل نیز در گزارشی ادعا کرده که ایران برنامه هستهای خود را در سه حوزه «تسریع غنیسازی اورانیوم، ساخت قطعات کلیدی تسلیحات و غیرمتمرکزسازی تأسیسات زیرزمینی» پیش برده است.

با این حال، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران در واکنش به تصویب قطعنامه اعلام کرد: «ما راه خود را خواهیم رفت و غنیسازی را ادامه میدهیم. با دانشمندان خود کشور را خواهیم ساخت». ایران همچنین از راهاندازی «سومین» مرکز غنیسازی خود خبر داده و اعلام کرده است که آماده عملیات نصب ماشینهاست.

مقامات ایرانی پیشتر تأکید کرده بودند که «ایران به غنیسازی ادامه خواهد داد، صرفنظر از اینکه آیا با ایالات متحده به توافق هستهای برسد یا خیر».

یک تحلیلگر ارشد مؤسسه IISS در لندن به این نکته اشاره کرده است که اورانیوم ۶۰ درصدی ایران «از نظر تئوری میتواند برای ساخت ۱۰ بمب هستهای ناکارآمد و ابتدایی استفاده شود» اما دستیابی به چنین سطحی نیازمند «تلاش حمایتشده دولتی» است.

پیش بینی سناریوهای آتی

با توجه به تحولات میدانی و سیاسی موجود، چند سناریو برای آینده نزدیک قابل پیشبینی است:

تشدید اقدامات متقابل ایران

مطابق با الگوی رفتاری سال ۲۰۲۵، ایران به احتمال قریب به یقین در واکنش به این قطعنامه، اقدامات متقابلی از جمله افزایش سطح غنیسازی، نصب سانتریفیوژهای پیشرفتهتر، کاهش همکاری با بازرسان آژانس و احتمالاً محدودیتهای بیشتر در دسترسی به تأسیسات هستهای خود را در پیش خواهد گرفت.

انسداد مذاکرات با آمریکا

با توجه به اظهارات عباس عراقچی مبنی بر قرار گرفتن دور جدید مذاکرات در «سایه» این قطعنامه، احتمال موفقیت دیپلماتیک در کوتاهمدت کاهش یافته است. تصویب این قطعنامه در عمل امتیازاتی را که ایران ممکن بود در میز مذاکره بدهد، از نظر سیاسی غیرممکن ساخته است.

شکاف عمیقتر در آژانس و جامعه جهانی

رأی مخالف چین و روسیه بهعنوان دو عضو دائم شورای امنیت و رأی ممتنع ۱۲ کشور در حال توسعه، نشان میدهد که شورای حکام توانایی دستیابی به اجماع علیه ایران را ندارد. این شکاف عمیق میتواند در بلندمدت به تضعیف نهادهایی مانند آژانس و همچنین NPT بینجامد.

احتمال تنش نظامی مجدد

نگرانکنندهترین سناریو، احتمال تکرار سناریوی سال گذشته است؛ بدین معنا که غرب از این قطعنامه بهعنوان «دستور کار» یا استحالهای برای اقدام نظامی جدید علیه تأسیسات هستهای ایران استفاده کند. نامه اخیر عراقچی به شورای حکام دقیقاً نسبت به وقوع چنین سناریویی هشدار داده است.

یک بن بست دیپلماتیک در افق

تصویب قطعنامه ضدایرانی شورای حکام در حالی انجام شد که با مخالفت دو عضو دائم شورای امنیت و ممتنع گرفتن ۱۲ کشور عضو روبهرو شد. این وضعیت نشاندهنده آن است که برخلاف ادعای غرب مبنی بر «اتحاد بینالمللی علیه برنامه هستهای ایران»، جامعه جهانی در این مسئله عمیقاً دودسته است و قدرتهای نوظهوری مانند چین و روسیه تلاش غرب برای استفاده ابزاری از آژانس را نمیپذیرند.

از سوی دیگر، اتهامات مکرر غرب علیه ایران مبنی بر «نقض تعهدات پادمانی» در حالی مطرح میشود که خود این کشورها با خروج از برجام، تحریمهای یکجانبه و حملات نظامی مستقیم به تأسیسات هستهای ایران، گوی سبقت را در تضعیف دیپلماسی و نهادهای بینالمللی از ایران ربودهاند. عباس عراقچی در بخش پایانی نامه خود، این تناقض آشکار را به چالش کشیده و از اعضای شورای حکام خواسته است تا با رویکردی بیطرفانه و مسئولانه، اجازه ندهند آژانس بار دیگر به ابزاری در دست آمریکا تبدیل شود.