تنگه هرمز؛ توافقی فنی با ضمانتی سیاسی
مریم حسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ ایران و عمان مسیرهای جدید تردد در حساس‌ترین آبراه جهان را ترسیم کرده‌اند، اما تهران صریح‌ترین پیام خود را نه به مسقط، بلکه به واشینگتن فرستاده است: بازگشایی هرمز،...
مریم حسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ ایران و عمان مسیرهای جدید تردد در حساس‌ترین آبراه جهان را ترسیم کرده‌اند، اما تهران صریح‌ترین پیام خود را نه به مسقط، بلکه به واشینگتن فرستاده است: بازگشایی هرمز، پیش از هر چیز یک تصمیم سیاسی است، نه یک ترتیبات فنی.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در آستانه نشست روز دوشنبه در مسقط با حضور وزرای خارجه کشورهای ساحلی خلیج فارس، موضع تهران را روشن کرد: «توافق با سلطنت عمان به هیچ وجه به معنای بازگشایی تنگه هرمز نیست. شرط ایران برای بازگشایی تنگه هرمز، بازگشت آمریکا به تعهدات خود در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد است.» این اظهارات نشان می‌دهد که ایران میان دو مسئله کاملاً متمایز تفکیک قائل شده است: ترتیبات فنی تردد و تصمیم سیاسی بازگشایی. توافق با عمان، تنها چارچوب اولی را فراهم می‌کند؛ دومی به واشینگتن گره خورده است.
مسیر جدید، معماری جدید
بر اساس گزارش‌های منتشرشده از منابع نزدیک به تیم مذاکره‌کننده ایران، توافق تهران و مسقط پس از «گفت‌وگوهای فنی و دیپلماتیک فشرده» و در اواخر اوت نهایی شده است. بر اساس این ترتیبات، مسیر ورود به خلیج فارس «کاملاً در آب‌های سرزمینی ایران» قرار می‌گیرد و بخشی از مسیر خروج نیز از آب‌های سرزمینی ایران عبور می‌کند.
نکته حساس‌تر، سرنوشت مسیر جنوبی است. آمریکا بر بازگشایی این مسیر اصرار داشته و همین موضوع به یکی از اصلی‌ترین منابع تنش در هفته‌های اخیر تبدیل شده است. اما بر اساس توافق ایران و عمان، مسیر جنوبی با اجرایی شدن ترتیبات جدید بسته خواهد شد. این بدان معناست که معماری تردد در هرمز، از یک نظام دوگانه شمالی-جنوبی به یک نظام متمرکز در آب‌های ایران تغییر می‌کند — تغییری که معنای ژئوپلیتیک آن، تثبیت کنترل عملی تهران بر ورودی حیاتی‌ترین آبراه انرژی جهان است.
هفت شرطی که علنی نشده است
در همین حال، خبرگزاری تسنیم گزارش داده که ایران فهرستی از هفت شرط را از طریق میانجی‌ها به واشینگتن ارسال کرده است. این شروط که به گفته این منبع «در بالاترین سطوح رهبری ایران تصویب شده‌اند»، تاکنون محتوایشان علنی نشده است. اما همین منبع تأکید کرده: «تا زمانی که این هفت شرط برآورده نشوند، تنگه هرمز بسته باقی خواهد ماند.»
اگرچه جزئیات این شروط منتشر نشده، اظهارات پیشین مقامات ایرانی چارچوب کلی آن را روشن می‌کند. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، پیش‌تر گفته بود که شروط تهران شامل لغو تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده و پایان عملیات نظامی علیه ایران و متحدان منطقه‌ای است. این شروط در واقع همان بندهایی هستند که ایران معتقد است آمریکا در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد — توافق ۱۴ بندی که در ۱۸ ژوئن با میانجی‌گری پاکستان و قطر امضا شد — را نقض کرده است.
آمریکا: از اسلام‌آباد تا انکار
تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، که در زمان امضا به عنوان یک پیروزی دیپلماتیک برای هر دو طرف توصیف می‌شد، پایان خصومت‌ها، بازگشایی تدریجی تنگه هرمز و آغاز مذاکرات هسته‌ای در یک بازه ۶۰ روزه را پیش‌بینی کرده بود. بند یازدهم این تفاهم‌نامه نیز آزادسازی مبالغ بلوکه‌شده ایران را در دستور کار قرار داده بود.
اما مقامات ایرانی از هفته‌های نخست پس از امضا، واشینگتن را به نقض تعهدات متهم کردند. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران گفته بود که «تک‌تک بخش‌های یادداشت تفاهم اسلام‌آباد طی یک هفته یا ۱۰ روز گذشته از سوی آمریکا نقض شده است.» از دیدگاه تهران، آمریکا نه تنها محاصره دریایی بنادر ایران را لغو نکرد، بلکه با تلاش برای عبور دادن کشتی‌ها از مسیری غیر از مسیر توافق‌شده و ادامه عملیات نظامی، عملاً مفاد تفاهم‌نامه را بی‌اثر کرده است.
واشینگتن اما روایت دیگری دارد. مقامات دولت ترامپ به کشورهای منطقه گفته‌اند که می‌خواهند تمرکز هر مذاکره آتی با ایران را از بازگشایی تنگه به برنامه هسته‌ای تهران منتقل کنند. این تغییر اولویت، از دید تحلیلگران، نشانه‌ای از یک محاسبه راهبردی است: واشینگتن ترجیح می‌دهد تنگه بسته بماند اما اهرم فشار بر برنامه هسته‌ای حفظ شود، تا اینکه با گشایش هرمز، یکی از اصلی‌ترین ابزارهای فشار خود را از دست بدهد.
شدت این محاسبه تا حدی بود که دونالد ترامپ در اوت گذشته، در واکنش به تلاش عمان برای میانجی‌گری، تهدید به بمباران عمان کرده بود. گزارش‌ها حاکی است که رئیس‌جمهور آمریکا با پیشنهاد توافق عمان و ایران درباره نحوه تردد کشتی‌ها مخالف بود و مسقط را تهدید کرد که «مثل بقیه رفتار کن، وگرنه مجبور می‌شویم منفجرت کنیم.»
مسقط؛ میدانی برای آزمون دیپلماسی منطقه‌ای
نشست روز دوشنبه در مسقط، از یک جهت دیگر نیز اهمیت دارد: حضور نداشتن آمریکا. وزرای خارجه کشورهای ساحلی خلیج فارس، به همراه نمایندگانی از ایران و عراق، در این نشست جزئیات توافق ایران و عمان را بررسی خواهند کرد. بحرین اعلام کرده که این نشست را تحریم می‌کند و در آن شرکت نخواهد کرد.
این نشست از منظر تهران، آزمونی برای یک ایده راهبردی است که عراقچی آن را چنین بیان کرده: «ایران معتقد است مسئولیت تأمین امنیت و ثبات منطقه صرفاً بر عهده کشورهای منطقه است.» به عبارت دیگر، ایران می‌کوشد چارچوب امنیتی خلیج فارس را از یک نظام مبتنی بر حضور نیروی دریایی آمریکا به یک ترتیبات منطقه‌ای تحت رهبری کشورهای ساحلی منتقل کند. توافق با عمان، نخستین گام عملی در این مسیر است.
اما این ایده با یک تناقض بنیادین روبه‌روست: تا زمانی که محاصره دریایی آمریکا برقرار است و تنش‌های نظامی ادامه دارد، ترتیبات فنی هرچند دقیق، نمی‌توانند جایگزین ضمانت‌های امنیتی شوند. توافق ایران و عمان، مسیر را ترسیم می‌کند؛ اما تا وقتی که واشینگتن تصمیم به بازگشت به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد نگیرد، این مسیر روی کاغذ باقی خواهد ماند.