درختان شهری؛ سپر طبیعی در برابر گرمای شهرها
فرزانه جعفری همبری، توانانیوز ـ افزایش دمای شهرها در سال‌های اخیر باعث شده نقش پوشش گیاهی در کاهش گرمای شهری بیش از گذشته مورد توجه جغرافیدانان و برنامه‌ریزان شهری قرار گیرد. پژوهش‌های جدید...
فرزانه جعفری همبری، توانانیوز ـ افزایش دمای شهرها در سال‌های اخیر باعث شده نقش پوشش گیاهی در کاهش گرمای شهری بیش از گذشته مورد توجه جغرافیدانان و برنامه‌ریزان شهری قرار گیرد. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد درختان و فضاهای سبز تنها عناصر زیباسازی شهر نیستند، بلکه می‌توانند به‌عنوان یک زیرساخت طبیعی برای کاهش تنش گرمایی عمل کنند.
در شهرها، آسفالت، بتن و ساختمان‌ها تابش خورشید را جذب و سپس به شکل گرما آزاد می‌کنند. همین مسئله موجب شکل‌گیری «جزیره گرمایی شهری» می‌شود؛ پدیده‌ای که باعث می‌شود برخی محله‌های شهری به‌مراتب گرم‌تر از مناطق دارای پوشش گیاهی باشند.
اما مسئله فقط مقدار فضای سبز نیست؛ نحوه توزیع آن نیز اهمیت دارد. ممکن است یک شهر از نظر مجموع فضای سبز وضعیت مناسبی داشته باشد، اما این پوشش در مناطق خاصی متمرکز شده باشد و محله‌های متراکم و کم‌برخوردار سهم بسیار کمتری از درختان داشته باشند. در چنین شرایطی، تفاوت دمایی میان محله‌های مختلف می‌تواند به نوعی «نابرابری حرارتی» منجر شود.
این مسئله از منظر جغرافیای شهری اهمیت ویژه‌ای دارد. دمای سطح زمین، تراکم ساختمان‌ها، عرض معابر، میزان نفوذپذیری زمین، ارتفاع ساختمان‌ها و توزیع پوشش گیاهی همگی در مقیاس محله‌ای تغییر می‌کنند. بنابراین نمی‌توان برای کاهش گرمای شهری تنها یک نسخه کلی برای کل شهر ارائه کرد.
مطالعات جدید همچنین نشان می‌دهد اثر خنک‌کنندگی درختان به شرایط محلی وابسته است. اندازه و تراکم تاج پوشش، گونه درختی، رطوبت خاک، شکل خیابان‌ها و جریان باد می‌توانند تعیین کنند که یک فضای سبز تا چه اندازه قادر به کاهش دما در اطراف خود باشد.
از سوی دیگر، با افزایش فراوانی موج‌های گرما، اهمیت این مسئله بیشتر می‌شود. محله‌هایی که پوشش گیاهی کمتری دارند، معمولاً سطوح سخت و نفوذناپذیر بیشتری نیز دارند و در زمان رخداد گرمای شدید، سریع‌تر گرم می‌شوند. در نتیجه، برنامه‌ریزی برای توسعه درختان شهری می‌تواند بخشی از سیاست سازگاری شهرها با تغییر اقلیم باشد.
برای شهرهای ایران، این موضوع اهمیت دوچندانی دارد. شهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان و اهواز با افزایش دما و تشدید تنش گرمایی مواجه‌اند و در بسیاری از مناطق، توسعه نامتوازن شهری باعث شده دسترسی محله‌ها به فضای سبز یکسان نباشد.
راهکار مؤثر، صرفاً افزایش تعداد پارک‌ها نیست؛ بلکه باید مشخص شود کدام محله‌ها بیشترین تنش گرمایی و کمترین پوشش گیاهی را دارند. استفاده هم‌زمان از تصاویر ماهواره‌ای، داده‌های دمای سطح زمین و اطلاعات جمعیتی می‌تواند این مناطق را شناسایی و اولویت‌های توسعه فضای سبز را مشخص کند.
در نهایت، درختان شهری را باید بخشی از زیرساخت اقلیمی شهر دانست. شهری که فضای سبز خود را بر اساس الگوی دما، تراکم جمعیت و آسیب‌پذیری محله‌ها توزیع کند، نه‌تنها زیباتر، بلکه در برابر موج‌های گرما نیز مقاوم‌تر خواهد بود