مریم حسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ در تحولاتی که میتواند موازنه قدرت در یکی از حساسترین آبراههای جهان را دگرگون کند، عمان روز سهشنبه از ایجاد یک کریدور دریایی موقت در جنوب تنگه هرمز خبر داد؛ اقدامی که با هماهنگی سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) و با حمایت آشکار ایالات متحده صورت گرفته است. این کریدور که در آبهای ساحلی عمان و در جنوب مسیر سنتی طرح جداسازی ترافیک (TSS) تعریف شده، عملاً سیستم موازی در تنگه هرمز را ایجاد کرده است که به هیچ عنوان تحت نظارت ایران قرار ندارد. این اقدام که تنها یک روز پس از دیدار مقامات ایرانی و عمانی در مسقط اعلام شد، چالشی مستقیم برای حاکمیت ادعایی ایران بر این آبراه راهبردی به شمار میرود.
از مسیر سنتی تا کریدور شمالی ایران
پیش از جنگ رمضان، تردد کشتیها در تنگه هرمز از طریق مسیر موسوم به طرح جداسازی ترافیک (TSS) مدیریت میشد؛ مسیری مرکزی با ظرفیت روزانه حدود ۱۳۰ کشتی که تحت نظارت IMO قرار داشت. اما با وقوع درگیریها، مسیر سنتی غیرقابل استفاده شد و ایران مسیر جایگزینی در شمال TSS و در آبهای سرزمینی خود اعلام کرد و نهاد مدیریت تنگه خلیج فارس (PGSA) را برای هماهنگیهای مرتبط راهاندازی نمود.
با این حال، کریدور جنوبی که توسط عمان و با هماهنگی IMO ایجاد شده، معادله را به طور کامل تغییر داده است.
جزئیات کریدور جنوبی؛ یک «خدمت داوطلبانه» با پشتوانه نظامی آمریکا
بر اساس جدیدترین رویههای اعلامشده توسط مرکز اطلاعات دریایی مشترک (JMIC)، کشتیها میتوانند به طور شبانهروزی از کریدور جنوبی استفاده کنند، مشروط بر اینکه سیستم شناسایی خودکار (AIS) روشن، رادارها فعال، چراغهای ناوبری روشن و ارتباطات استاندارد (VHF) برقرار باشد.
نکته اساسی اما در این مسیر آن است که هماهنگی با بخش هماهنگی و هدایت دریایی نیروی دریایی آمریکا (NCAGS) «اجباری نیست». این ظرافت حقوقی به آمریکا این امکان را میدهد که با حفظ حضور نظامی خود در تنگه هرمز، ادعاهای ایران درباره مداخله در خلیج فارس را رد کرده و خود را در حال ارائه یک خدمت داوطلبانه نشان دهد، نه یک حضور تحمیلی نظامی. سنتکام نیز اعلام کرده که کریدور جنوبی، عبوری «عاری از هرگونه ادعا، الزام یا مانع خودسرانه» فراهم میکند.
ابعاد سیاسی و حقوقی؛ تقابل بیانیه مشترک و اقدام عملی
تناقض آشکار در رویکرد عمان، چالش بزرگی ایجاد کرده است. از یک سو، بیانیه مشترک ایران و عمان به صراحت بر حاکمیت و حقوق حاکمیتی دو کشور بر آبهای سرزمینیشان در تنگه هرمز تأکید دارد و دو کشور بر تشکیل کارگروه مشترک برای گفتوگو درباره مدیریت آینده ناوبری توافق کردهاند.
از سوی دیگر، عمان در بیانیه خود تصریح کرده که این اقدام را «بر اساس مسئولیتهای خود در قبال تنگه هرمز و مطابق با تعهد مستمر خود به حقوق بینالملل و حقوق دریاها برای تضمین آزادی ناوبری در تنگه بدون اعمال هیچ گونه عوارض» انجام میدهد. این در حالی است که ایران هفته گذشته اعلام کرده بود قصد دارد «هزینه خدمات دریایی» برای عبور از تنگه دریافت کند.
بازی دوگانه عمان؛ میانجی یا شریک راهبردی آمریکا؟
موضع عمان در این بحران پیچیده و دوگانه است. مسقط که همواره نقش میانجی در مناقشات منطقهای ایفا کرده، در سطح دیپلماتیک از تفاهم نامه اخیر ایران و آمریکا حمایت کرده و بر ادامه گفتوگو با تهران تأکید دارد. اما اقدام عملی عمان در ایجاد کریدور جنوبی تحت هماهنگی IMO و با حمایت آمریکا، عملاً به نفع استراتژی واشنگتن حرکت کرده است.
این رویکرد دوگانه میتواند ناشی از محاسبات راهبردی عمان برای حفظ منافع خود در شرایطی باشد که تنگه هرمز به عنوان یکی از مهمترین آبراههای جهان، تحت تأثیر مناقشات منطقهای قرار گرفته است.
معمای راهبردی ایران؛ تثبیت یا مقابله با بدعت جدید
اهمیت این اتفاق وقتی بیشتر میشود که مواضع متعدد مقامات آمریکایی درباره تصرف یا حضور در تنگه هرمز بازخوانی شود. ترامپ به صراحت تعریف عوارض در تنگه هرمز را «توسط آمریکا» و «برای آمریکا» خوانده و کشور خود را «فرشته نگهبان» تنگه هرمز نامیده است.
در همین راستا، وزارت خزانهداری آمریکا، نهاد مدیریت تنگه خلیج فارس (PGSA) را با ادعای ارتباط با نهادهای تروریستی در لیست تحریم قرار داده است. این اتفاق هرگونه تبادل مالی و حاکمیتی با این نهاد را با چالش روبرو خواهد کرد و به طور طبیعی، عبور و مرور را به کریدور عمانی-آمریکایی هدایت خواهد کرد. چرا که این کریدور علاوه بر آزادی تردد و رایگان بودن عبور، نیازمند اخذ مجوز از یک نهاد تحریمی نیز نیست.
با وجود آن که عبور از کریدور شمالی در آبهای ایران نیز فعلاً رایگان است، اما اقدام عمان در عمل با حفظ حضور نظامی آمریکا بدون قبول مسئولیتهای حقوقی و امنیتی، مسیر تردد را به سوی کریدور جنوبی هدایت خواهد کرد. دو کریدور با دو مجموعه قوانین متفاوت، تصویری سردرگم برای صنعت کشتیرانی ایجاد کرده است.
جمعبندی
کریدور عمانی-آمریکایی در جنوب تنگه هرمز، یک بدعت راهبردی است که میتواند به نقطه عطفی در مناقشه بر سر این آبراه حیاتی تبدیل شود. این اقدام با ایجاد یک سیستم موازی و تحت نظارت آمریکا، عملاً برتری ایران در تنگه هرمز را به چالش کشیده و معمای پیچیدهای برای تهران ایجاد کرده است. تصمیم عمان، آن هم یک روز پس از دیدار با مقامات ایرانی، نیازمند واکنش سریع تیم مذاکرهکننده و در صورت نیاز، نهادهای نظامی کشور است تا این بدعت «به ظاهر موقت» در تنگه هرمز اجرایی و تثبیت نشود.
بازی دوگانه عمان و حمایت آشکار آمریکا از این کریدور، نشان میدهد که تنگه هرمز نه تنها به عنوان یک آبراه حیاتی، بلکه به عنوان عرصهای برای رقابتهای ژئوپلیتیکی در منطقه خلیج فارس باقی خواهد ماند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟