نشست شورای امنیت درباره ایران در بن‌بست: وتوی چین و روسیه، غرب در تلاش برای بازگرداندن تحریم‌ها ناکام ماند
مریم حسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ نشست فوق‌العاده شورای امنیت سازمان ملل متحد درباره برنامه هسته‌ای ایران، روز چهارشنبه ۱۰ سپتامبر به میزبانی فرانسه برگزار شد، اما به دلیل مخالفت قاطع چین و روسیه،...
مریم حسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ نشست فوق‌العاده شورای امنیت سازمان ملل متحد درباره برنامه هسته‌ای ایران، روز چهارشنبه ۱۰ سپتامبر به میزبانی فرانسه برگزار شد، اما به دلیل مخالفت قاطع چین و روسیه، هیچ قطعنامه یا تصمیم عملی تصویب نشد. شکاف میان اعضای دائم شورای امنیت درباره پرونده هسته‌ای ایران عمیق‌تر از همیشه شده است.
رأی‌گیری رویه‌ای: مخالفت چین و روسیه بی‌اثر ماند
نشست از همان ابتدا با رویارویی رویه‌ای آغاز شد. فرانسه که ریاست دوره‌ای شورای امنیت در ماه سپتامبر را بر عهده دارد، دستور جلسه‌ای را برای ارائه گزارش درباره کار کمیته ۱۷۳۷ (کمیته نظارت بر تحریم‌های ایران) ترتیب داده بود. روسیه و چین با این دستور جلسه مخالفت کردند و خواستار رأی‌گیری رویه‌ای برای جلوگیری از برگزاری نشست شدند.
بر اساس آیین‌نامه شورای امنیت، رأی‌گیری‌های رویه‌ای مشمول حق وتوی اعضای دائم نیست و تنها با کسب ۹ رأی مثبت تصویب می‌شود. در نهایت، نتیجه رأی‌گیری ۱۱ رأی موافق، ۲ رأی مخالف (روسیه و چین) و ۲ رأی ممتنع (پاکستان و سومالی) بود و دستور جلسه تصویب شد.
«سونگ لی»، معاون نماینده دائم چین در سازمان ملل، پس از رأی‌گیری ابراز «تأسف» کرد و تأکید نمود که این بند دستور جلسه «پایان یافته است».
اختلاف حقوقی: آیا قطعنامه ۲۲۳۱ منقضی شده است؟
محور اصلی اختلاف، تفسیر اعتبار قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت است. این قطعنامه در سال ۲۰۱۵ برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) را تأیید کرد و مکانیزم «بازگشت سریع تحریم‌ها» (اسنپ‌بک) را پیش‌بینی نمود که بر اساس آن، در صورت نقض برجام از سوی ایران، تحریم‌های سازمان ملل به‌طور خودکار بازمی‌گردد و این فرآیند مشمول حق وتو نمی‌شود.
موضع روسیه قاطع و صریح بود. نماینده روسیه تأکید کرد که قطعنامه ۲۲۳۱ در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ منقضی شده و در همان تاریخ، موضوع «عدم اشاعه» از فهرست موضوعات فعال شورای امنیت حذف شده است. او تصریح کرد که کمیته ۱۷۳۷ از سال ۲۰۱۵ دیگر وجود ندارد و بحث درباره «کار ادعایی» آن فاقد مبنای حقوقی است. «واسیلی نبنزیا»، نماینده دائم روسیه در سازمان ملل، در این نشست اعلام کرد: «روسیه هرگز اجازه نخواهد داد تحریم‌های ایران بازگردانده شود.»
چین نیز از موضع روسیه حمایت کرد. سونگ لی گفت که تلاش برای بازگرداندن تحریم‌ها و مداخله شورای امنیت در مسئله هسته‌ای ایران «به ایجاد اعتماد یا کاهش اختلافات کمک نمی‌کند». او از «برخی اعضا» خواست «استفاده از شورای امنیت برای پیشبرد دستور کار سیاسی خود را متوقف کنند و موانع جدیدی در مسیر حل سیاسی مسئله هسته‌ای ایران ایجاد نکنند».
در سوی مقابل، کشورهای غربی بر موضع مخالف خود پافشاری کردند. نماینده بریتانیا اعلام کرد که سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) «کاملاً مطابق با قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت» مکانیزم بازگشت سریع تحریم‌ها را فعال کرده‌اند، زیرا ایران «نقض‌های عمده‌ای» مرتکب شده است. نماینده فرانسه تأیید کرد که قطعنامه شورای امنیت و مأموریت ارائه گزارش ۹۰ روزه کمیته بازگردانده شده است. نماینده آمریکا نیز گفت: «صرف‌نظر از این موضوعات سیاسی‌محور، واقعیت این است که واقعیت است. کمیته ۱۷۳۷ وجود دارد.»
واکنش ایران: این اقدام سوءاستفاده از رویه شورای امنیت است
نمایندگی دائم ایران در سازمان ملل واکنش شدیدی به این نشست نشان داد و آن را «بار دیگر نمونه‌ای از سوءاستفاده برخی کشورهای عضو از رویه و اختیارات شورای امنیت برای پیشبرد دستور کار سیاسی خود» خواند.
نمایندگی ایران در نامه‌ای به رئیس شورای امنیت، موضع حقوقی خود را به‌تفصیل تشریح کرد: قطعنامه ۲۲۳۱ در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ منقضی شده و پس از آن، تمامی مفاد، اقدامات و محدودیت‌های مرتبط با مسئله هسته‌ای «برای همیشه پایان یافته است». طرف ایرانی همچنین تأکید کرد که مکانیزم «بازگشت سریع تحریم‌ها» هرگز از سوی سه کشور اروپایی به‌طور مؤثر فعال نشده است، زیرا آن‌ها تعهدات خود را ذیل برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ انجام نداده‌اند و بنابراین صلاحیت حقوقی برای استناد به این مکانیزم را ندارند.
ایران ریشه وضعیت کنونی را به «حملات غیرقانونی آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز و تحت پادمان ایران» نسبت داد. طرف ایرانی اعلام کرد که در دو سال گذشته، هنگامی که ایران «با حسن نیت و رویکردی فعال در مسیر مذاکره و دیپلماسی گام برمی‌داشت»، آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای ایران «حملات تجاوزکارانه جنایت‌بار» انجام دادند.
پیشینه: نخستین بار در بیست سال گذشته که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مسئله ایران را به شورای امنیت ارجاع داد
علت مستقیم برگزاری این نشست شورای امنیت، تصویب قطعنامه شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در ۹ سپتامبر بود. این قطعنامه با ۲۳ رأی موافق، ۳ رأی مخالف (روسیه، چین و نیجر) و ۸ رأی ممتنع تصویب شد و از پیشنهاد مشترک آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان حمایت کرد.
این قطعنامه ایران را به «عدم پایبندی» به تعهدات پادمانی خود متهم کرد. نگرانی‌های اصلی عبارت بودند از: عدم دسترسی بازرسان آژانس به تأسیسات کلیدی هسته‌ای ایران از زمان درگیری ژوئن ۲۰۲۵؛ و وضعیت نامشخص ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران. آژانس اعلام کرد که صرف‌نظر از وضعیت جنگی، تعهدات پادمانی ایران «همچنان معتبر است».
نکته قابل توجه این است که برخلاف شورای امنیت، شورای حکام آژانس مکانیزم حق وتو ندارد و بنابراین رأی مخالف روسیه و چین نمی‌تواند مانع تصویب قطعنامه شود. اما تحلیلگران اشاره می‌کنند که این ارجاع تا حد زیادی «نمادین» است، زیرا ایران در شورای امنیت از حمایت حق وتوی روسیه و چین برخوردار است.
چشم‌انداز: تعمیق شکاف در شورای امنیت، تنگ‌تر شدن فضای دیپلماسی
این نشست بدون نتیجه پایان یافت و هیچ قطعنامه‌ای تصویب نشد. کمیته ۱۷۳۷ نیز به دلیل مخالفت اصولی روسیه و چین همچنان در وضعیت تعطیلی عملی باقی مانده است. نمایندگی ایران تأکید کرد که رویه شورای امنیت «باید در خدمت صلح و امنیت بین‌المللی باشد و نباید برای پیشبرد ادعاهای سیاسی‌محور یا پوشش دادن اقدامات غیرقانونی مورد سوءاستفاده قرار گیرد».
نماینده چین در این نشست از «طرف‌های مربوطه» خواست «از استفاده یا تهدید به استفاده از زور دست بردارند، هرچه سریع‌تر اجرای یادداشت تفاهم را از سر بگیرند و مسئله هسته‌ای ایران را به مسیر حل سیاسی و دیپلماتیک بازگردانند». سونگ لی همچنین از آمریکا خواست «تعهد دهد دیگر از زور استفاده نکند و صادقانه با ایران مذاکره کند». با این حال، در شرایطی که اختلاف بنیادین میان پنج عضو دائم شورای امنیت درباره مشروعیت تحریم‌ها قابل رفع نیست، مسیر حل دیپلماتیک مسئله هسته‌ای ایران با تنگ‌تر شدن فضای واقعی مواجه است.