مریم حسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، روز دوشنبه ۱۳ ژوئیه ۲۰۲۶ در یک پیام در شبکه اجتماعی Truth Social اعلام کرد که ایالات متحده کنترل تنگه هرمز را در دست می‌گیرد و از همه محموله‌های عبوری ۲۰ درصد عوارض دریافت خواهد کرد. آمریکا از این پس خود را «نگهبان تنگه هرمز» (Guardian of the Hormuz Strait) می‌نامد. این اعلامیه در حالی صورت می‌گیرد که ریچارد نفیو، معمار سابق تحریم‌های ایران و مذاکره‌کننده پیشین آمریکا، این اقدام را نشانه‌ای از «ناامیدی» ترامپ توصیف کرده و هشدار داده است که آمریکا در این کارزار «اهرم‌های فشار خود را از دست داده است». پرسش کلیدی این است: این طرح تا چه اندازه می‌تواند موفق باشد و چه عواملی ترامپ را به این نتیجه رسانده است؟

طرح ترامپ در یک نگاه

بر اساس اعلامیه ترامپ در Truth Social:

1. آمریکا «محاصره ایران» را بازمی‌گرداند که صرفاً کشتی‌های ایرانی و مشتریان آن‌ها را هدف قرار می‌دهد.
2. همه کشورهای دیگر می‌توانند از تنگه استفاده کنند، اما باید ۲۰ درصد از ارزش محموله خود را به عنوان «بازپرداخت هزینه‌های تأمین امنیت» به آمریکا بپردازند.
3. این طرح «فوراً» اجرایی خواهد شد.

گفتنی است که تنگه هرمز پیش از جنگ، حدود ۲۰ درصد از نفت و گاز جهان از آن عبور می‌کرد و بر اساس داده‌های ۲۰۲۵، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی از آن ترانزیت می‌شده است.

چرا ترامپ به این نتیجه رسیده است؟

۱. شکست مسیر دیپلماتیک و نظامی

ترامپ و تیم او پیش‌تر دو مسیر را آزموده‌اند: توافق موقت ۶۰ روزه با ایران که کمتر از یک ماه پس از امضا، با حملات به کشتی‌ها در تنگه هرمز عملاً فروپاشید، و کارزار نظامی که با حملات گسترده هوایی آمریکا به تأسیسات ایران همراه بود. به گفته نفیو، هر گام این روند «به‌درستی مدیریت نشده و توصیه‌های مناسبی دریافت نکرده است».

۲. کاهش اهرم‌های فشار واقعی

نفیو معتقد است که ترامپ در نتیجه این کارزار «اهرم‌های فشار خود را از دست داده است». با تشدید درگیری‌ها و کاهش تردد نفت‌کش‌ها به پایین‌ترین سطح در دو ماه اخیر، فشارهای اقتصادی بر آمریکا و متحدانش نیز افزایش یافته است. به گزارش ship broker Gibson، «در صورت بسته شدن مجدد طولانی‌مدت هرمز، جهان در موقعیت بسیار دشوارتری قرار خواهد گرفت».

۳. نیاز به توجیه هزینه‌های نظامی

ترامپ در مصاحبه با فاکس‌نیوز صراحتاً گفت: «ما از آن محافظت خواهیم کرد. برای محافظت از آن پول زیادی دریافت خواهیم کرد، کشورهای دیگر بسیار ثروتمندند و نمی‌توان انتظار داشت که ما این کار را رایگان انجام دهیم». این ادبیات نشان می‌دهد که طرح عوارض، بیش از آنکه یک راهبرد کارآمد باشد، تلاشی برای توجیه مالی حضور نظامی آمریکا در منطقه است.

این طرح تا چه اندازه می‌تواند موفق باشد؟

تحلیل‌گران و کارشناسان نسبت به موفقیت این طرح عمیقاً بدبین هستند. در ادامه به موانع کلیدی اشاره می‌شود:

۱. موانع حقوقی و بین‌المللی

بر اساس حقوق بین‌الملل دریاها، تنگه هرمز یک آبراه بین‌المللی محسوب می‌شود و عبور بی‌دردسر (transit passage) برای همه کشتی‌ها به رسمیت شناخته شده است. اتحادیه اروپا نیز بلافاصله اعلام کرد که «آزادی ناوبری باید رعایت شود». هیچ کشور یا نهاد بین‌المللی مشروعیتی برای دریافت عوارض ۲۰ درصدی از ترانزیت بین‌المللی توسط یک کشور ثالث به رسمیت نمی‌شناسد.

۲. موانع نظامی و جغرافیایی

تنگه هرمز در باریک‌ترین نقطه تنها ۵۴ کیلومتر عرض دارد و مسیرهای ناوبری آن هر یک فقط ۳٫۷ کیلومتر پهنا دارند. ایران در ساحل شمالی این تنگه قرار دارد و توانایی قابل‌توجهی در مختل کردن تردد دارد. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بلافاصله اعلام کرد که تنگه هرمز «سرزمین ماست و به یک ارتش یاغی از آن سوی جهان اجازه دخالت غیرقانونی نخواهیم داد». به گفته تحلیلگران نیوز۱۸، کنترل این تنگه «بدون حمایت ایران تقریباً غیرممکن است» و با «موانع عظیم نظامی، جغرافیایی و سیاسی» روبه‌روست.

۳. موانع اقتصادی

عوارض ۲۰ درصدی به معنای افزایش قابل‌توجه هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی است که در نهایت به مصرف‌کننده نهایی در سراسر جهان منتقل خواهد شد. قیمت نفت خام آمریکا که در اوج جنگ به حدود ۱۲۰ دلار در هر بشکه رسیده بود، هم‌اکنون حدود ۷۳ دلار معامله می‌شود. هر گونه اختلال جدی در هرمز می‌تواند قیمت‌ها را بار دیگر به سطحی مشابه یا بالاتر برساند و تورم جهانی را تشدید کند.

۴. واکنش متحدان و شرکای تجاری

کشورهای حوزه خلیج فارس—که عمدتاً صادرکنندگان نفت هستند—به شدت به هرگونه اختلال در تردد هرمز حساس هستند. همچنین چین و هند به‌تنهایی ۴۴ درصد از نفت خام عبوری از هرمز را دریافت می‌کنند. دریافت عوارض ۲۰ درصدی توسط آمریکا، این کشورها را با هزینه‌های هنگفتی مواجه خواهد کرد و می‌تواند موازنه‌های ژئوپلیتیکی را به زیان واشنگتن تغییر دهد.

جمع‌بندی: قمار یا آخرین راه؟

ریچارد نفیو در ارزیابی خود، این طرح را «نشانه‌ای از ناامیدی» خوانده است. شواهد موجود این ارزیابی را تأیید می‌کند: ترامپ پس از شکست توافق دیپلماتیک و کارزار نظامی، به ابزاری روی آورده است که نه مبنای حقوقی دارد، نه پشتوانه نظامی کافی، و نه پذیرش بین‌المللی.

بهترین سناریو برای آمریکا، شروع یک دور مذاکره جدید با هزینه‌های کمتر است—همان چیزی که نفیو «توافق محدود برای بازگشایی هرمز» می‌نامد. بدترین سناریو، تشدید درگیری، افزایش قیمت نفت، و انزوای بیشتر آمریکا در صحنه بین‌المللی است.

ترامپ شاید خود نیز می‌داند که این طرح شانس کمی برای موفقیت دارد—همان‌گونه که نفیو می‌گوید: «هرچند احتمال وقوع چنین چیزی بسیار کم است، اما نباید آن را نادیده گرفت.» اما در غیاب گزینه‌های بهتر، قمار بر سر تنگه هرمز آخرین برگِ باقی‌مانده در دستان کاخ سفید است.