چرخش ناگهانی ترامپ و زمینههای رسیدن به توافق
مریم حسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ در تحولی چشمگیر که رسانههای بینالمللی آن را «دیپلماسی شلاقی» (whiplash diplomacy) توصیف کردهاند، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا که تا ساعاتی پیش از حملات هوایی گسترده به تأسیسات نظامی و نفتی ایران خبر میداد، ناگهان از لغو حملات و نزدیکی به توافقی جامع با تهران خبر داد. این چرخش ۱۸۰ درجهای، تنها چند ساعت پس از تهدید به «حملههای بسیار سخت» و تصرف زیرساختهای نفتی ایران نظیر جزیره خارگ صورت گرفت که حدود ۹۰ درصد صادرات نفت ایران را مدیریت میکند. در سوی دیگر میدان، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز طی روزهای گذشته حملاتی به تأسیسات نظامی آمریکا در بحرین، کویت و اردن انجام داده و تنگه هرمز را به طور کامل بسته بود.
به گزارش توانانیوز، ، این تحولات دیپلماتیک پس از ماهها جنگ فرسایشی و مذاکرات غیرمستقیم با میانجیگری قطر و پاکستان رخ داده است. استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان ویژه ترامپ، اخیراً با کارشناسان هستهای در آزمایشگاه ملی اوک ریج در تنسی دیدار کردهاند تا برای دور دوم مذاکرات اتمی آماده شوند، نشانهای که به گفته مقامات آمریکایی حاکی از «وارد شدن مذاکرات به فاز بسیار جدی» است. در تداوم این روند، چهار فروند هواپیمای ترابری سی-۱۷ نیروی هوایی آمریکا راهی اروپا شدهاند تا تجهیزات سفر احتمالی معاون اول رئیسجمهور آمریکا، جیدی ونس، به ژنو را برای مراسم امضای توافق فراهم آورند. این تحولات در شرایطی رقم میخورد که جنگ دو کشور وارد چهارمین ماه خود شده و برخلاف پیشبینی اولیه ترامپ مبنی بر پایان آن طی چهار تا شش هفته، اکنون به یکی از طولانیترین مناقشات خاورمیانه در سالهای اخیر تبدیل شده است.
هسته اصلی اختلاف؛ غنیسازی، تنگه هرمز و حقوق هستهای ایران
مهمترین مانع بر سر راه توافق نهایی، موضوع غنیسازی اورانیوم و حق هستهای ایران است. طبق گزارشهای منتشر شده، آمریکا در ابتدا به دنبال ممنوعیت ۲۰ ساله غنیسازی اورانیوم توسط ایران بوده، در حالی که تهران دوره ۱۰ ساله را پیشنهاد کرده است. منابع آگاه معتقدند طرفین احتمالاً بر سر توقف ۱۵ ساله به توافق برسند. در کنار آن، کاهش ذخایر اورانیوم غنیشده، برچیدن تأسیسات کلیدی هستهای و اعطای دسترسی برای بازرسیهای سرزده آژانس بینالمللی انرژی اتمی از دیگر موارد مورد مذاکره است.
با این حال، موضع رسمی ایران کاملاً شفاف است. خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی (ایرنا) در گزارشی در روز جمعه ۱۲ ژوئن تأکید کرد که تحت هر توافقی با آمریکا، «حق ایران برای غنیسازی اورانیوم و حفظ مواد غنیشده کماکان پابرجا خواهد بود و این موضوع در توافق نهایی لحاظ میشود». همچنین در مورد تنگه هرمز، ایران اعلام کرده است که «هیچ تعهدی برای واگذاری مدیریت تنگه یا احیای شرایط پیش از تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل» نمیدهد و تأکید کرده که «مدیریت تنگه بر عهده کشورهای ساحلی منطقه خواهد بود». بر اساس هفتبندی که ایرنا منتشر کرده، ایران در این تفاهمنامه هیچ تعهد هستهای جدیدی نمیپذیرد و برنامه صلحآمیز هستهای خود را بدون تغییر حفظ خواهد کرد.
در مقابل، دیدگاه مقامات ارشد دولت ترامپ بسیار سختگیرانهتر است. ویتکاف در مصاحبهای با فاکس نیوز تصریح کرد که دولت آمریکا به دنبال توافقی گسترده است که برنامه موشکی ایران، فعالیتهای بیثباتکننده در منطقه و توقف کامل غنیسازی اورانیوم را شامل شود. این فاصله معنادار میان خواستههای دو طرف نشان میدهد که حتی در صورت امضای یک تفاهم مقدماتی، مسیر دستیابی به توافق نهایی طولانی و پرچالش خواهد بود.
مفاد تفاهم پیشنهادی؛ توقف جنگ، رفع محدودیت نفتی و آزادی داراییها
بر اساس گزارشهای متقابل محافل دیپلماتیک، تفاهمنامه پیشنهادی که احتمالاً «توافق اسلامآباد» نام خواهد گرفت، ساختاری چندلایه و مرحلهای دارد. مهمترین مفاد مورد بحث عبارتند از:
آتشبس و پایان جنگ: بنابر گزارشها، طرفین بر سر آتشبسی ۶۰ روزه به توافق رسیدهاند که شامل لبنان نیز میشود. با این حال، رسانههای ایران تأکید کردهاند که تفاهمنامه، آتشبس موقت نیست بلکه «پایان قاطع جنگ در همه جبههها» را دنبال میکند و تعهد آمریکا برای وادار کردن اسرائیل به پایان جنگ در لبنان را نیز در بر دارد.
رفع محدودیت نفتی و دریایی:
مهمترین دستاورد اقتصادی این توافق، بازگشایی فوری تنگه هرمز بازگرداندن حجم حملونقل به سطح پیش از جنگ طی ۳۰ روز است. در مقابل، آمریکا محاصره دریایی بنادر ایران را لغو خواهد کرد. همچنین به ایران معافیت موقت ۶۰ روزه از تحریمهای نفتی اعطا خواهد شد تا بتواند نفت صادر کند و درآمد ارزی کسب نماید، مشروط به پایبندی به تعهدات خود در مذاکرات بعدی.
داراییهای بلوکهشده: یکی از حساسترین موضوعات، آزادسازی میلیاردها دلار دارایی بلوکهشده ایران است. منابع خبری مختلف مبالغ متفاوتی را گزارش کردهاند. خبرگزاری مهر از آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار در طول دوره ۶۰ روزه خبر داده که نیمی از آن پیش از آغاز مذاکرات نهایی در دسترس قرار میگیرد. در مقابل، آژانس خبری ایرنا تأکید کرده که بخشی از داراییها بلافاصله پس از امضای توافق آزاد خواهد شد و بقیه به تدریج در جریان مذاکرات بعدی. اختلاف نظر در مورد میزان و زمان آزادسازی این منابع یکی از مواردی است که هنوز به طور کامل حل و فصل نشده است.
تردیدها و چالشهای پیش رو
علیرغم خوشبینی محتاطانه، فاصله معناداری میان روایت رسمی کاخ سفید و مواضع تهران وجود دارد که امضای قریبالوقوع توافق را با تردیدهایی جدی مواجه کرده است.
از یک سو، دونالد ترامپ در توییتی اعلام کرده است: «بر اساس این واقعیت که مذاکرات با جمهوری اسلامی ایران به بالاترین سطح رهبری ایران رسیده و تأیید شده است، من به عنوان رئیسجمهور آمریکا، حملات و بمبارانهای برنامهریزیشده امشب علیه ایران را لغو میکنم». مقامات دولت او نیز تأکید کردهاند که توافق نهایی باید شامل «حذف و نابودی کلیه مواد هستهای ایران، برچیدن برنامه هستهای و توقف حمایت از گروههای تروریستی» باشد.
از سوی دیگر، . اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه، اعلام کرده است که «بخش قابل توجهی از متن تفاهمنامه مورد توافق قرار گرفته، اما آمریکا خواستههای اضافی مطرح کرده که هنوز در حال بررسی است». همچنین تأکید شده است که تصمیم نهایی بر عهده مقامات ارشد و رهبری کشور است و هنوز هیچ تصمیم قطعی اتخاذ نشده است. یکی از مقامات ارشد ایران نیز به رسانهها گفته است که ایران پیشنهاد تفاهمنامه را «تحت بررسی» دارد و «نمیتواند کاملاً به آمریکاییها اعتماد کند، زیرا ممکن است همانطور که در ماههای اخیر بارها تکرار شده، ناگهان نظر خود را تغییر دهند و مسیر جدیدی را در پیش گیرند».
در سطح بینالمللی نیز واکنشها محتاطانه بوده است. نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، ضمن ابراز قدردانی از تلاشهای ترامپ، تأکید کرده است که توافق نهایی باید «حذف مواد غنیشده، برچیدن زیرساختهای غنیسازی و توقف حمایت ایران از گروههای نیابتی تروریستی در منطقه» را شامل شود. همچنین رسانههای بزرگ جهانی از جمله نیویورک تایمز، گاردین و بیبیسی با احتیاط به این خبر پرداختهاند و آن را در کنار اظهارات متناقض قبلی رئیسجمهور آمریکا ارزیابی کردهاند. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد نیز «نگرانی عمیق خود را از ادامه افزایش تنشها در خاورمیانه» ابراز کرده و از همه طرفها خواسته است به طور کامل به رژیم آتشبس پایبند باشند.
در نهایت، آنچه مسلم است این است که پس از ماهها جنگ، خونریزی و پیامدهای اقتصادی سنگین برای منطقه و جهان، طرفین به این نتیجه رسیدهاند که راهی جز میز مذاکره وجود ندارد. با این حال، فاصله میان «پایان جنگ» و «توافق نهایی» همچنان با فراز و نشیبهای فراوانی همراه است و باید منتظر ماند و دید که آیا خوشبینی محتاطانه روزهای اخیر به توافقی پایدار و همهجانبه منجر خواهد شد یا خیر.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟