مریم حسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ روزنامه آمریکایی نیویورک‌تایمز در گزارشی تازه که به‌نقل از مقامات ایرانی و آمریکایی منتشر شده، فاش کرد که ایران و عمان به توافقی نزدیک برای بازگشایی آبراه تنگه هرمز دست یافته‌اند. بر اساس این گزارش، کشتی‌هایی که به سمت خلیج‌فارس می‌روند از مسیری تحت کنترل ایران و در نزدیکی سواحل آن عبور خواهند کرد و کشتی‌هایی که از خلیج‌فارس خارج می‌شوند، از کانالی در نزدیکی عمان تردد خواهند نمود.

طبق این طرح که «پروتکل هرمز» نام گرفته، به کشتی‌های عبوری «هزینه خدمات» تعلق خواهد گرفت که برای پوشش اثرات زیست‌محیطی کشتیرانی، تأمین امنیت کشتی‌های باری و نفتکش‌ها و همچنین هزینه‌های نیروی انسانی در نظر گرفته شده است. درآمد حاصل از این هزینه‌ها به‌طور مساوی بین ایران و عمان تقسیم خواهد شد و به دو کشور فرصت ۶۰ روزه داده شده تا جزئیات نحوه اجرای آن را نهایی کنند.

واکنش تهران: توافق با عمان، نه با آمریکا

مقامات ایرانی اما تأکید کرده‌اند که این مذاکرات صرفاً با عمان انجام شده و هیچ گفت‌وگوی مستقیمی با آمریکا در کار نبوده است. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، روز دوشنبه با تأکید بر این موضع اعلام کرد که تهران «هیچ‌گونه مذاکره‌ای با آمریکا نداشته و ندارد» و گفت‌وگوها صرفاً با همسایه جنوبی خود، عمان، در جریان است.

بقائی با لحنی تند، بحران فعلی در تنگه هرمز را ناشی از «تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل» دانست و تأکید کرد که «آمریکا با تمام منطقه در حال جنگ است». سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران نیز در شبکه اجتماعی تلگرام نوشت که مذاکرات با عمان وارد مراحل پایانی شده، اما تأکید کرد که توافق جدید به معنای بازگشت کامل به وضعیت پیش از جنگ نیست و آمریکا همچنان مسئول بسته‌ماندن تنگه هرمز است.

واشنگتن در تنگنا: ایران برنده بزرگ معادله جدید؟

نکته کلیدی که نیویورک‌تایمز به آن اشاره کرده، افزایش اهرم‌های فشار ایران در نتیجه این توافق است. به نوشته این رسانه، اگر این شروط به اجرا درآیند، هزینه آن برای آمریکا بسیار گزاف خواهد بود؛ زیرا به منزله تأیید کنترل تهران بر آبراهی بین‌المللی است که پیش از جنگ کاملاً آزاد بود.

علیرضا واعظ، معاون برنامه خاورمیانه گروه بین‌المللی بحران، در این زمینه به نیویورک‌تایمز گفته است که ایران «تسلط بر تنگه هرمز را تنها دستاورد قابل‌افتخار این جنگ می‌داند» و با توافق با عمان، موقعیت راهبردی تهران حتی از دوران پیش از جنگ نیز بهتر خواهد شد.

از سوی دیگر، مقامات پنتاگون به این توافق با دیده تردید می‌نگرند و آن را تسلیم عملی در برابر ایران ارزیابی کرده‌اند. آن‌ها هشدار می‌دهند که مسیرهای آبی نزدیک عمان همچنان مملو از مین است و کشتی‌ها برای تردد امن ناگزیر به هماهنگی با ایران خواهند بود، بنابراین «جنگ کنترل» بر تنگه هرمز هرگز به‌طور واقعی پایان نیافته است.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز بارها تأکید کرده که تنگه هرمز باید به وضعیت پیش از جنگ یعنی «آب‌های آزاد بین‌المللی» بازگردد و هرگونه کنترل یک کشور بر این آبراه و دریافت هزینه از کشتی‌ها، «ناقض نظم جهانی کشتیرانی» خواهد بود.

مثلث پیچیده: هزینه خدمات، غرامت و غنی‌سازی

ماجرا اما به همین جا ختم نمی‌شود. مقامات ایرانی در اظهاراتی که نیویورک‌تایمز منتشر کرده، صراحتاً اعلام داشته‌اند که حتی در صورت امضای توافق با عمان، تا زمانی که آمریکا محاصره دریایی بنادر ایران را لغو نکند و مفاد ۱۴‌گانه تفاهم‌نامه قبلی را اجرا نکند، تنگه هرمز بسته خواهد ماند.

در همین حال، دونالد ترامپ روز دوشنبه در کاخ سفید از نزدیک بودن توافق خبر داد و گفت که «امروز یا فردا نتیجه را خواهید دانست» و حتی ممکن است تنگه «فردا بازگشایی شود». ترامپ دو مرحله را برای این توافق ترسیم کرد: «مرحله اول، بازگشایی تنگه هرمز و مرحله دوم، عاری‌سازی ایران از سلاح‌های هسته‌ای».

بر اساس گزارش نیویورک‌تایمز، در دوره ۶۰ روزه مذاکرات ایران و عمان، مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا نیز از سر گرفته خواهد شد؛ موضوعی که شامل سرنوشت حدود ۱۱ تن اورانیوم غنی‌شده ایران می‌شود که نزدیک به نیم تن از آن به غنای نزدیک به سطح تسلیحات رسیده است. آمریکا خواستار رقیق‌سازی این مواد و انتقال آن به کشور ثالث یا استفاده در نیروگاه‌های هسته‌ای است.

چرا آمریکا در دام توافق ایران و عمان افتاد؟

نکته مهم در این معادله، نقش میانجی‌گری عمان است. این کشور که متحد سنتی آمریکا در منطقه محسوب می‌شود، با وجود مخالفت‌های علنی واشنگتن، پیشنهاد دریافت هزینه از کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز را به طور جدی با ایران پیگیری کرده است. عمان در ابتدا پیشنهاد دریافت «هزینه داوطلبانه» را مطرح کرده بود، اما ایران بر «هزینه اجباری» اصرار داشته است.

تحلیلگران معتقدند که ترامپ در شرایطی دشوار گرفتار شده است: از یک سو، ادامه جنگ با ایران هزینه‌های سنگین نظامی و افزایش قیمت نفت را به همراه دارد و از سوی دیگر، پذیرش توافقی که عملاً کنترل تنگه هرمز را به ایران می‌دهد، شکستی راهبردی برای واشنگتن محسوب می‌شود.

واعظ از گروه بین‌المللی بحران در این باره به نیویورک‌تایمز گفته است: انتخاب ترامپ، یا جنگی است که نمی‌تواند در آن پیروز شود، یا صلحی است که نمی‌تواند آن را بپذیرد.

پیامدهای جهانی: نظم جدید در قلب خلیج‌فارس؟

تنگه هرمز که روزانه حدود ۲۰ درصد از نفت جهان از آن عبور می‌کند، در دوران جنگ ایران و آمریکا عملاً به روی کشتی‌های تجاری بسته شد و قیمت انرژی را به شدت افزایش داد.

حالا اما طرح جدید ایران و عمان می‌تواند نظمی تازه را در این آبراه حیاتی رقم بزند؛ نظمی که در آن ایران نقشی محوری در مدیریت تردد کشتی‌ها ایفا می‌کند و از این محل درآمدزایی می‌کند. با وجود اظهارات مقامات آمریکایی مبنی بر اینکه «هیچ هزینه‌ای دریافت نخواهد شد»، واقعیت میدانی نشان می‌دهد که توافق ایران و عمان در حال پیشرفت است و آمریکا بیش از هر زمان دیگری در موضع انفعال قرار گرفته است.

در نهایت باید منتظر ماند و دید که آیا ترامپ حاضر خواهد شد «صلحی ناگوار» را بپذیرد یا بار دیگر به گزینه نظامی روی خواهد آورد. یک چیز مسلم است: ایران در این معادله، اهرم‌های فشاری به دست آورده که پیش از این هرگز در اختیار نداشته است و این، بزرگترین چالش پیش روی کاخ سفید در خلیج‌فارس خواهد بود.