فرزانه جعفری همبری، توانانیوزـ خراسان جنوبی که یکی از خشک‌ترین استان‌های ایران است، اکنون وارد مرحله‌ای شده که کارشناسان آن را «ورشکستگی آبی» می‌نامند.این

این اصطلاح به وضعیتی اشاره دارد که میزان برداشت از منابع آب، به‌ویژه آب‌های زیرزمینی، به حدی رسیده که حتی با افزایش مقطعی بارندگی نیز امکان جبران خسارت‌های انباشته‌شده وجود ندارد.

بر اساس گزارش‌های رسمی، این استان پس از ۲۶ سال خشکسالی پی در پی از مرحله بحران آب عبور کرده و به آستانه فروپاشی منابع آبی رسیده است. یکی از مهم‌ترین دلایل این وضعیت، برداشت بی رویه از سفره های آب زیرزمینی است.

طبق اعلام مسئولان آب منطقه‌ای، در حالی که استاندارد جهانی برداشت حداکثر ۴۰ درصد از آب تجدیدپذیر سفره‌ها را مجاز می‌داند، در خراسان جنوبی سالانه حدود ۱۳۰ درصد آب ورودی به آبخوان‌ها برداشت می‌شود.

این بدان معناست که مصرف آب از میزان تغذیه طبیعی منابع بسیار بیشتر بوده و استان از ذخایر قدیمی و غیرقابل تجدید خود استفاده می‌کند. پیامد این برداشت‌های مداوم، کاهش شدید سطح آب زیرزمینی و ایجاد کیری تجمعی حدود ۴.۲ میلیارد متر مکعب در سه دهه اخیر است. همچنین از میان ۳۵ دشت مطالعاتی استان، ۱۴ دشت در وضعیت ممنوعه بحرانی و ۱۲ دشت در وضعیت ممنوعه قرار دارند؛ یعنی حدود ۷۴ درصد دشت‌های استان با محدودیت شدید برداشت آب روبه‌رو هستند.

ازدیگر پیامدهای ورشکستگی آبی، فرونشیت زمین است که به «زلزله خاموش» شهرت دارد. تاکنون فرونشست در ۱۷ محدوده مطالعاتی و ۹ شهرستان استان ثبت شده و این پدیده علاوه بر تخریب اراضی کشاورزی، زیرساخت‌هایی مانند جاده‌ها، خطوط انتقال آب و ساختمان‌ها را نیز تهدید می‌کند. کارشناسان هشدار می‌دهند که فرونشست در بسیاری از موارد پدیده‌ای برگشت‌ناپذیر است.

این بحران آثار اجتماعی و اقتصادی گسترده‌ای نیز به همراه داشته است. بیش از ۴۰۰ روستا با جمعیتی حدود ۴۵ هزار نفر از طریق تانکر آبرسانی می‌شوند و در تابستان امسال ۹ شهر و ۲۷ مجتمع آبرسانی با تنش آبی مواجه هستند. همچنین حدود ۸۹ درصد آب مصرفی استان از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود که بسیار بالاتر از میانگین کشوری است و نشان‌دهنده وابستگی شدید استان به آبخوان‌هاست. کارشناسان برای عبور از این وضعیت، مجموعه‌ای از راهکارها را پیشنهاد می‌کنند؛ از جمله کاهش برداشت از آب‌های زیرزمینی، اصلاح الگوی کشت و توسعه کشاورزی کم‌آب‌بر، افزایش بهره‌وری مصرف آب، مدیریت تقاضا، اجرای کامل برنامه سازگاری با کم‌آبی و تکمیل پروژه انتقال آب از دریای عمان برای تأمین بخشی از نیازهای شرب و صنعت شرق کشور. با این حال تأکید می‌شود که حتی اجرای این اقدامات نیز تنها می‌تواند روند بحران را کند کند و بازگشت کامل منابع آب زیرزمینی در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست

.جمع‌بندی

:ورشکستگی آبی خراسان جنوبی تنها یک بحران زیست‌محیطی نیست، بلکه تهدیدی جدی برای امنیت غذایی، توسعه اقتصادی، پایداری سکونتگاه‌ها و آینده اجتماعی استان به شمار می‌رود. تداوم برداشت بیش از ظرفیت منابع تجدیدپذیر، همراه با خشکسالی‌های طولانی و تغییرات اقلیمی، نشان می‌دهد که مدیریت پایدار آب دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای حفظ حیات و توسعه این استان است.