دکتر فرشاد پژوه، توانانیوز ـ دریای خزر (یا دریای کاسپین)، بزرگترین پهنه آبی بسته در جهان، که میان پنج کشور ایران، روسیه، آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان قرار دارد، نقش حیاتی در اقتصاد، محیطزیست و زندگی میلیونها انسان دارد.
این دریاچه که نه راهی به اقیانوس باز دارد و نه خروجی طبیعی، تحت تأثیر مجموعهای از عوامل طبیعی و انسانی قرار دارد که منجر به تغییر چشمگیر در سطح تراز آب آن شده است.در سالهای اخیر، مقامات و پژوهشگران دریای خزر از کاهش قابل توجه سطح آب خبر دادهاند که هم از منظر محیط زیستی و هم از لحاظ اقتصادی پیامدهای جدی دارد.
در این گزارش، روند ۵۰ ساله، عوامل مؤثر، پیامدها، و چشمانداز آینده بررسی میشود.
۱. اهمیت دریای خزر
دریای خزر با مساحتی در حدود ۶۰۰ هزار کیلومتر مربع بزرگترین دریاچه بدون خروجی آب جهان است و به علت منابع عظیم نفت و گاز، ذخایر زیستی متنوع، و نقش تأمین آب و معیشت جوامع ساحلی از اهمیت استراتژیک برخوردار است. این پهنه آبی بیش از ۴۰۰ گونه آبزی و گونههای دیگری مانند فک خزری را در خود جای داده است و بخش وسیعی از صنایع شیلات، حملونقل دریایی و گردشگری را پشتیبانی میکند.
۲. روند تغییرات سطح آب در ۵۰ سال اخیر
ر۲.۱ دورههای اصلی تغییرات
دادههای هیدرولوژیکی نشان میدهد که در ۵۰ سال اخیر، سطح تراز آب دریای خزر چندین دوره متفاوت را طی کرده است:• دهه ۷۰ تا ۱۹۹۵ میلادی: افزایش قابل توجه سطح آب بهطور میانگین ۲.۵ متر در این دوره گزارش شده است.• دهه ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۵ میلادی: تثبیت نسبی سطح آب و نوسانات محدود. • دهه ۲۰۰۶ تا ۲۰۲۲ میلادی: کاهش مداوم سطح آب بهطور کلی حدود ۱.۹ متر طی این دوره. ( سالهای اخیر: رکورد جدید کاهش سطح آب، با رسیدن به حدود -۲۹.۱۱ متر نسبت به سطح متوسط جهانی گزارش شده است؛ این پایینترین مقدار در ۴۸ سال اخیر است. ۲.۲ دادههای آماری اخیر• در حدود دهه ۱۳۷۰ خورشیدی (۱۹۹۰ میلادی)، سطح آب به بالاترین رقم ۸۰ سال اخیر رسید. • از سال ۲۰۱۵ تاکنون، کاهش سطح آب تقریبا ۸۰ سانتیمتر دیگر نیز ثبت شده است که نشاندهنده شدت افزایش روند نزولی است.
کاهش تراز در یک دهه اخیر بیش از ۱.۵ متر بوده است و اکنون دریای خزر به پایینترین میزان ثبتشده در دوره مشاهدات نوین رسیده است. این ارقام نشان میدهد روند تغییرات سطح آب نه تنها پایدار نبوده، بلکه شدت کاهش بهویژه در سالهای اخیر شتاب گرفته است.
۳. عوامل موثر بر نوسانات سطح آبتغییرات
سطح تراز آب دریاچههای بسته مثل خزر تحت تأثیر متغیرهای طبیعی و انسانی است.
مهمترین این عوامل عبارتاند از:
۳.۱. عوامل طبیعی
۳.۱.۱ تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانیگرمایش زمین باعث افزایش دما، افزایش تبخیر آب از سطح دریا و کاهش بارندگی در حوضه آبریز شده است. تبخیر سالانه از سطح خزر حدود یک متر است و افزایش دما نقش مهمی در این افزایش تبخیر دارد. بر اساس گزارشهای وزارت نیرو، در ۵۰ سال اخیر حدود ۲۰٪ افزایش تبخیر آب از سطح دریای خزر مشاهده شده است که منجر به تسریع روند افت آب شده است.
۳.۱.۲ تغییرات کاهش
بارش در حوضههای بالادست، بهویژه در فصلهای بحرانی، تأثیر مستقیمی بر ورود آب به دریا دارد. ۳.۲. عوامل انسانی۳.۲.۱ کاهش ورودی رودخانههابیش از ۸۰٪ آب ورودی به دریای خزر از رودخانه ولگا تأمین میشود. ساخت سدهای متعدد، توسعه کشاورزی و استفاده گسترده از آب در بخشهای بالادست، باعث کاهش جریان این رودخانه شده است.
در سالهای اخیر کاهش آبدهی ولگا و دیگر رودخانهها، تأثیری قابل توجه بر کمآبی دریای خزر داشته است.
۴. پیامدهای کاهش سطح آب دریای خزر
کاهش سطح تراز آب دریای خزر پیامدهای گستردهای در حوزههای محیط زیست، اقتصاد و جامعه دارد
:۴.۱. پیامدهای محیطزیستی•
کاهش زیستگاههای آبی و خشکیزدایی اکوسیستمهای ساحلی:
با کاهش آب، تالابها و زیستگاههای مهم زیستی در مناطق ساحلی در خطر خشک شدن قرار گرفتهاند.تهدید
تهدید گونههای بومی: گونههای شاخصی مثل فک خزری و ماهیهای خاویاری در نتیجه تغییرات زیستگاهی در معرض تهدید قرار دارند.
۴.۲. پیامدهای اقتصادی•
اختلال در حملونقل و بنادر: کاهش عمق آب در بنادر مهم، از جمله بندر باکو، عملیات دریایی را برای کشتیهای بزرگ دشوار کرده و هزینههای نگهداری و لایروبی را افزایش داده است.
کاهش تولید و صادرات: اختلال در شبکه حملونقل و شیلات، میتواند منجر به کاهش تولید و صادرات محصولات دریایی شود
.۴.۳. پیامدهای اجتماعیکاهش سطح آب خزر میتواند معیشت میلیونها نفر از جمعیت ساحلی را تحت تأثیر قرار دهد و مهاجرت جمعیتهای محلی را تشدید کند.
۵. چشمانداز آیندهپژوهشها پیشبینی کردهاند که اگر روند فعلی تغییرات آب و هوایی و مدیریت منابع آب ادامه یابد، در آینده نهچندان دور کاهش سطح آب خزر تشدید خواهد شد.
برخی پیشبینیها نشان میدهد که تا پایان قرن جاری، سطح آب خزر ممکن است بین ۹ تا ۱۸ متر کاهش یابد. این چشمانداز، تهدیدی جدی برای زیستبوم منطقه و اقتصاد جوامع ساحلی محسوب میشود.
۶. نتیجهگیری
کاهش سطح تراز آب دریای خزر مسئلهای جدی و چندبعدی است که ترکیبی از عوامل طبیعی و انسانی در آن دخیل هستند. برای مهار این روند و کاهش پیامدهای منفی آن، اقدامات زیر پیشنهاد میشود:
1. تقویت همکاریهای منطقهای پنج کشور ساحلی برای مدیریت منابع آب و دادههای مشترک علمی
.2. بازنگری در سیاستهای مدیریت رودخانهها و سدسازی در حوضه ولگا و دیگر حوضههای تأثیرگذار.
3. تحقیقات علمی بیشتر و پایش پیوسته تغییرات تراز آب بهمنظور پیشبینی بهتر آینده
.4. کاهش انتشار گازهای گلخانهای با هدف کاهش شدت تغییرات اقلیمی.منابعبیات
منابع
بارونی و همکاران (2007). بررسی روند تغییرات توپوگرافی دینامیکی تراز آب دریای خزر و اثر آن بر خط ساحلی ایران با استفاده از دادههای ارتفاعسنجی ماهوارهای. فصلنامه سنجش از دور و GIS ایران.Duan, H., et al. (2025). Water level changes in the Caspian Sea: Shoreline and surface area variations derived from Landsat imagery. Figshare Dyakonov, G., & Ibrayev, R. (2019). Long-term evolution of Caspian Sea thermohaline properties. Ocean Science, 15, 527–541. https://doi.org/10.5194/os-15-527-2019Motaghi, H., & Mohammadjani, N. (2024). Caspian Sea level change and its environmental impacts on the geopolitics of the region. Emerging Issues in Environment, Geography and Earth Science, 7. Naderi Beni, A., Lahijani, H., Harami, R. M., & Arpe, K. (2013). Caspian Sea-level changes during the last millennium: Historical and geological evidence from the south Caspian Sea. Climate of the Past, 9, 1645–1665. https://doi.org/10.5194/cp-9-1645-2013Safarov, S., et al. (2025). Impact of changes in the wind regime on the Caspian Sea level fluctuation and its relationship with SOI and NAO. Scientific Reports, 15.Samant, M. S., & Prange, M. (2023). Climate-driven 21st century Caspian Sea level decline estimated from CMIP6 projections. Communications Earth & Environment, 4, Article 317. https://doi.org/10.1038/s43247-023-01017-
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟