توانانیوز- در دنیای پرشتاب فناوری، همواره ایدههای نوظهوری متولد میشوند که در چارچوب قوانین موجود جای نمیگیرند. برای بررسی راهکارهای قانونی مواجهه با این پدیده، گفتوگویی با دکتر محمد رضائی قلعه، متخصص حوزه سندباکس (محیط آزمون تنظیمگری) ترتیب دادهایم که در ادامه میخوانید.
توانا: به عنوان اولین سوال، اصلاً “محیط آزمون تنظیمگری” یا “سندباکس” چیست و چرا به وجود آمده است؟
دکتر رضائی: بگذارید با یک مثال ملموس شروع کنم. فرض کنید یک تیم جوان، ایده یک کیف پول دیجیتال کاملاً جدید مبتنی بر فناوری بلاکچین دارد. وقتی برای مجوز مراجعه میکنند، با این پاسخ مواجه میشوند: «قانون مشخصی برای این کار نداریم.» در گذشته، این داستان معمولاً دو پایان داشت: یا ایده برای همیشه در کشور میماند، یا به صورت غیررسمی و پرریسک راه میافتاد که ممکن بود بعدها با مشکلات امنیتی یا حقوقی بزرگی روبرو شود. سندباکس، راه حل سوم است. مثل این است که دولت بگوید: به جای اینکه بگویم “نه”، بیا یک قرارداد آزمایشی با هم ببندیم. تو برای یک دوره محدود مثلاً یک سال و با تعداد کاربر مشخص مثلاً ۱۰ هزار نفر، ایدهات را در بازار واقعی تست کن. من هم با نظارت دقیق، ببینم پیامدهای این کار چیست؟ اگر مفید و قابل کنترل بود، برای تو و همه شبیههای تو قانون جدید و مجوز دائم مینویسم. اگر ریسکش زیاد بود، در یک محیط کنترلشده متوقفش میکنیم بدون اینکه به کسی آسیب برسد. پس سندباکس، یک پل ایمن بین نوآوری و قانون است.
توانا: در ساختار جدیدی که ایجاد شده، “کارگروه مدیریت یکپارچه و هماهنگی محیطهای آزمون تنظیمگری” چیست و چه نقشی دارد؟
دکتر رضائی: کارگروه مدیریت یکپارچه و هماهنگی محیطهای آزمون تنظیمگری، به مثابه ایجاد یک فرودگاه مرکزی به جای چندین باند پرواز پراکنده است. پیش از این، ممکن بود بانک مرکزی برای فینتک یک سندباکس داشته باشد، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات یک سندباکس دیگر و هرکدام قواعد خودشان را. برای استارتآپی که ایدهاش مثلاً هم مالی بود هم ارتباطی، این باعث سردرگمی میشد. در کارگروه مدیریت یکپارچه: یک درِ واحد وجود دارد و همه متقاضیان، فقط از طریق یک سامانه اینترنتی به نام ایران تما با آدرس https://irantama.mefa.ir/ درخواست میدهند. یک کنترلترافیک مرکزی کار میکند، یعنی کارگروه متشکل از تمام نهادهای مهم (اقتصاد، بانک مرکزی، فناوری، امنیت سایبری، قوه قضائیه و حتی تشکلهای بخش خصوصی) درخواست را دریافت میکند. مسیریابی هوشمند انجام میشود و دبیرخانه این کارگروه تشخیص میدهد ایده شما بیشتر مربوط به کدام نهاد تخصصی (مثلاً بانک مرکزی یا وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات) است و پرونده را به همان نهاد ارجاع میدهد. پشتیبانی قانونی قویتر میشود یعنی برای رفع موانع قانونی، این کارگروه میتواند “موافقتنامه ورود به محیط آزمون” تصویب کند. این موافقتنامه مانند یک مجوز موقت سفارشی است که به شما اجازه میدهد در دوره آزمایش، به صورت کنترلشده از برخی قوانین موجود (که مانع شما هستند) عبور کنید. پس مزیت اصلی برای متقاضی، شفافیت، سرعت و قطعیت بیشتر است.
توانا: دقیقاً چه نوع کسبوکارهایی میتوانند از این فرصت استفاده کنند؟
دکتر رضائی: دستورالعمل ایجاد نظام مدیریت یکپارچه محیطهای آزمون تنظیمگری به روشنی دو شرط اصلی را بیان کرده است: ۱- ذاتاً دیجیتال باشد یعنی کسبوکار شما بدون اینترنت و فضای مجازی اساساً قابل اجرا نباشد. ۲- به اندازه کافی “نو” باشد یعنی ایده شما آنقدر جدید باشد که مقررات سنتی جوابگویش نباشد یا اساساً قانونی برایش وجود نداشته باشد. به مثالهای عینی زیر توجه نمائید: ۱- فناوریهای نوظهور: استارتآپهای فعال در هوش مصنوعی مثلاً یک سیستم تشخیص پزشکی مبتنی بر هوش مصنوعی یا مثلا مدیریت هوشمند انرژی یک شهر با خدمات مبتنی بر بلاکچین یا واقعیت گسترده. ۲- مدلهای تجاری جدید در حوزههای حاکمیتی: یک پلتفرم دولت هوشمند که خدمات را به شکل کاملاً جدیدی ارائه میدهد، یک سرویس پستی دیجیتال نوآورانه یا یک خدمت ارزش افزوده ارتباطی که پیشازاین وجود نداشته است. این فرصت فقط برای استارتآپهای تازهتأسیس نیست. حتی یک شرکت بزرگ نیز اگر بخواهد یک خدمت یا محصول کاملاً نوآورانه و بیرون از چارچوب فعلی خود را آزمایش کند، میتواند متقاضی شود.
توانا: من به عنوان یک متقاضی، از آغاز تا پایان چه مراحلی را باید طی کنم؟
دکتر رضائی: مسیر شما به ترتیب زیر و عمدتاً از طریق سامانه «ایران تما» خواهد بود: ۱- ثبت ایده در ایران تما: شما با پرکردن یک فرم استاندارد، شرح ایده، نوآوری، مدل کسبوکار و تیم خود را ارائه میدهید. ۲- بررسی اولیه (حداکثر ۲ هفته): کارگروه، درخواست شما را از نظر کلیات (نوآوری، امکانسنجی و تطابق با اهداف) بررسی میکند. نتیجه بررسی یا رد شفاف با ذکر دلیل است یا موافقت اولیه به همراه معرفی «تنظیمگر بخشی» مسئول (مثلاً بانک مرکزی). ۳- بررسی فنی و مذاکره (حداکثر ۲ ماه): نهاد تخصصی (تنظیمگر بخشی) با شما جلسه میگذارد. با همکاری شما، پیش نویس “موافقتنامه ورود به محیط آزمون” نوشته میشود. در این سند همه چیز مشخص است: مدت آزمایش، حداکثر کاربران، محدوده جغرافیایی یا حجم مالی مجاز، شاخصهای موفقیت و نوع گزارشدهی. ۴- تصویب نهایی: این پیش نویس برای تأیید نهایی به کارگروه میرود تا اطمینان حاصل شود منافع همه ذینفعان رعایت شده است. ۵- شروع دوره آزمایش: پس از امضا، شما فعالیت آزمایشی خود را تحت نظارت دقیق آغاز میکنید. ۶- خروج از سندباکس: در پایان دوره، یا با ارزیابی عملکرد، مجوز دائم و تدوین قانون جدید دریافت میکنید، یا دوره تمدید میشود و یا فعالیت با حفظ دستاوردها متوقف میگردد.
توانا: بزرگترین مزیت و پشتیبانی این سیستم برای یک نوآور چیست؟
دکتر رضائی: مهمترین مزیت، کاهش ریسک عدم قطعیت قانونی است. بزرگترین دغدغه یک نوآور این است که زمان و سرمایه زیادی صرف کند، اما در نهایت به دلیل مانع قانونی نتواند کارش را ادامه دهد. سندباکس این ترس را از بین میبرد: شما با یک مجوز رسمی و موقت کار میکنید که فعالیت شما را در چارچوبی مشخص، قانونی میکند. دائماً در ارتباط با تنظیمگر هستید و بازخورد میگیرید. این شفافیت، احتمال شوکهای ناگهانی را کم میکند. میتوانید بازار را با مشتری واقعی تست کنید و قبل از سرمایهگذاری کلان، از مقبولیت محصول مطمئن شوید. در صورت موفقیت، شما پیشگام میشوید. قانون جدید بر اساس تجربه موفق شما نوشته میشود و این یک امتیاز رقابتی تاریخی است. مهمترین پشتیبانی کلیدی، همان “موافقتنامه ورود به محیط آزمون” است که با تصویب کارگروه، قدرت اجرایی بالایی دارد و به شما اطمینان میدهد مادامی که به تعهدات عمل کنید، امکان توقف ناگهانی وجود ندارد.
توانا: دولت چگونه از درسهای آموخته شده در این محیطها استفاده میکند؟
دکتر رضائی: این بخش، هسته اصلی فلسفه سندباکس است. هدف نهایی فقط آزمایش یک ایده نیست، بلکه یادگیری جمعی و اصلاح مقررات است. مکانیزم آن به این صورت است: ۱- گزارشدهی دورهای: شما موظف به ارائه گزارشهای منظم از عملکرد، چالشها، بازخورد کاربران و دادههای کلیدی هستید. ۲- تحلیل توسط تنظیمگر: نهاد ناظر، این دادهها را تحلیل میکند تا بفهمد این نوآوری چه تأثیری بر بازار، مصرفکننده، امنیت و رقابت دارد. ۳- خروجی نهایی: در پایان دوره موفق، تنظیمگر موظف است دو کار انجام دهد: الف- صدور مجوز دائم برای شما. ب- تدوین و اعلام یک دستورالعمل یا آییننامه عمومی برای همه فعالان آینده آن حوزه. این سند، تجربیات و قواعد آزمودهشده در سندباکس را منعکس میکند. ۴- اشتراکگذاری در کارگروه: تجربیات (چه موفق و چه ناموفق) در کارگروه مطرح میشود تا دیگر نهادهای تنظیمگر نیز از آن بیاموزند. پس شما با مشارکت در سندباکس، نه تنها به رشد کسبوکار خود، که به بهبود چارچوب قانونی کل کشور کمک میکنید.
توانا: سندباکس و محیط آزمون تنظیمگری چه تأثیری بر اکوسیستم نوآوری و سرمایهگذاری خطرپذیر ایران خواهد داشت؟
دکتر رضائی: تأثیر آن میتواند تحولی باشد. سرمایهگذاران خطرپذیر یا VCها بزرگترین ریسک خود را «ریسک قانونی و حکمرانی» میدانند. سندباکس این ریسک را به شکل محسوسی کاهش میدهد. برای سرمایهگذاران: میبینند یک استارتآپ مجوز رسمی آزمایش از بالاترین مراجع دولتی دارد، با اطمینان بسیار بیشتری روی آن سرمایهگذاری میکنند. این موضوع، جریان سرمایه را به سمت نوآوریهای عمیقتر و هایتکتر هدایت میکند. برای اکوسیستم: این سیستم باعث میشود ایدههای جسورانهتری متولد شوند، چون مسیر قانونی برای آزمودنشان وجود دارد. همچنین رقابت بر سر نوآوری واقعی به جای رقابت بر سر دور زدن مقررات شکل میگیرد. برای کشور: ایران میتواند به عنوان پیشگام در تنظیمگری فناوریهای نوظهور در منطقه مطرح شود. این موقعیت، میتواند استعدادهای داخلی را حفظ کند و حتی استارتآپها و سرمایهگذاران خارجی را جذب کند.
توانا: به عنوان متخصص این حوزه، بزرگترین توصیه شما به متقاضیان احتمالی چیست؟
دکتر رضائی: سه توصیه کلیدی دارم: ۱. شفافیت مطلق: از همان ابتدا، ایده، مدل درآمدی، ریسکهای احتمالی و تیم خود را به طور کامل و شفاف شرح دهید. اعتماد، مهمترین سرمایه در این مسیر است. پنهانکاری کوچکترین فایدهای ندارد و ممکن است باعث رد درخواست شود. ۲. آمادهسازی دقیق مستندات: قبل از اقدام، حتماً طرح کسبوکار (Business Plan) منسجم، بررسی ریسک و یک برنامه آزمایش (Test Plan) واضح داشته باشید. نشان دهید که برای این دوره آزمایشی جدی و آماده هستید. ۳. نگاه بلندمدت داشته باشید: سندباکس یک شتابدهنده نیست که فقط به دنبال جذب کاربر باشد. یک آزمایشگاه تنظیمگری است. موفقیت در آن، نه تنها به رشد کسبوکار، بلکه به کیفیت گزارشدهی، همکاری با ناظر و کمک به تدوین مقررات بهتر گره خورده است.
دکتر رضائی: شرکت در محیط آزمون تنظیمگری یا سندباکس، یک فراخوان ملی برای اعتماد متقابل است. دولت به جامعه نوآور اعتماد میکند و فضای آزمایش میدهد و جامعه نوآور نیز باید با مسئولیتپذیری، این اعتماد را جبران کند. این همکاری، میتواند آینده دیجیتال ایران را متحول کند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟