مهدی شیرازی آقا گل ، فرزانه جعفری همبری ـ توانانیوز ، در دهههای اخیر، ایران با یکی از جدیترین چالشهای زیستمحیطی خود روبهرو شده است: خشکسالیهای پیدرپی. کاهش بارندگی، افت سطح سفرههای آب زیرزمینی، خشکشدن تالابها و مهاجرتهای اجباری روستاییان تنها بخشی از پیامدهای این بحران است. اما ریشه اصلی مشکل، تنها در «کمبود بارش» نیست؛ بلکه در عدم برنامهریزی فضایی و مدیریتی مناسب سرزمین نهفته است. در واقع، نبود آمایش سرزمین بهعنوان نقشه راه توسعه پایدار، سبب شده منابع طبیعی کشور تحت فشار شدید قرار گیرند.
مفهوم آمایش سرزمین
آمایش سرزمین به زبان ساده، یعنی استفادهی خردمندانه از منابع طبیعی، انسانی و اقتصادی هر منطقه با در نظر گرفتن توان و محدودیتهای آن.در این رویکرد، تصمیمگیریها دربارهی کشاورزی، صنعت، شهرسازی یا حتی جمعیت، بر پایهی ظرفیت واقعی زمین انجام میشود؛ نه صرفاً بر اساس منافع کوتاهمدت یا فشارهای اقتصادی و سیاسی.
وضعیت خشکسالی در ایران
بر اساس آمار سازمان هواشناسی کشور، بیش از ۹۰ درصد مساحت ایران در مناطق خشک و نیمهخشک قرار دارد. طی ۵۰ سال گذشته، میانگین بارندگی سالانه کشور حدود ۲۵ درصد کاهش یافته و همزمان، دمای میانگین سالانه بیش از ۱.۵ درجه افزایش یافته است.خشکسالیهای اخیر موجب کاهش شدید سطح دریاچه ارومیه، گاوخونی، هامون و بختگان شده است. این تغییرات نهتنها اکوسیستمهای طبیعی را تهدید میکنند، بلکه زندگی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مردم را نیز دگرگون کردهاند.
نقش آمایش سرزمین در مقابله با خشکسالی
اجرای طرحهای آمایش سرزمین میتواند همانند یک نقشهی نجات برای آیندهی ایران عمل کند. چند محور کلیدی در این زمینه عبارتند از:۱- توزیع متعادل فعالیت های اقتصادی:استقرار صنایع پرآببر در مناطق خشک، خطایی راهبردی است. آمایش سرزمین میتواند با هدایت این صنایع به مناطق مرطوبتر، از فشار بر منابع آبی جلوگیری کنند.۲-مدیریت علمب کشاورزی :به جای کشت محصولات پرمصرفی مانند برنج یا هندوانه در مناطق کمآب، باید به سمت کشتهای سازگار با اقلیم خشک حرکت کرد.۳- پایش جمعیتی و مهاجرت کنترل شدهتمرکز جمعیت در مناطق دارای بحران آب، سبب تشدید فشار بر منابع میشود. با آمایش مناسب، میتوان مسیر مهاجرتها را بهگونهای هدایت کرد که هم مردم و هم محیطزیست متضرر نشوند.۴- حفاظت از منابع طبیعی و احیای اکوسیستمها:با شناخت ظرفیت زیستمحیطی هر منطقه، میتوان برنامههای احیای تالابها، جنگلها و مراتع را هدفمند کرد.
نمونه های موفق در جهان
کشورهایی مانند استرالیا و اسپانیا که سابقهی طولانی در مواجهه با خشکسالی دارند، با استفاده از طرحهای جامع آمایش سرزمین توانستهاند هم منابع آبی خود را مدیریت کنند و هم کشاورزی پایدار را توسعه دهند. ایران نیز میتواند با الگوبرداری از این تجربیات، مسیر توسعهی پایدار را دنبال کند.
نتیجه گیری
خشکسالی در ایران دیگر یک هشدار نیست؛ واقعیتی تلخ و جاری است. برای عبور از این بحران، نگاه مقطعی و پروژهای کافی نیست. کشور نیازمند نگاه راهبردی، بلند مدت و سرزمینی است. آمایش سرزمین، نه تنها ابزاری برای توسعهی متوازن، بلکه راهی برای نجات آیندهی ایران است.اگر امروز زمین را نادیده بگیریم، فردا زمین ما را نخواهد بخشید.
نویسندگان : مهدی شیرازی آقا گل ،محقق و فعال رسانه ای
فرزانه جعفری همبری:محقق و مدرس محیط زیست
منابع • «خشکسالی در ایران» – پایگاه SID. • «تحلیل ویژگیهای خشکسالی (شدت، مدت، بزرگی) ایران بر اساس شاخص …» – پژوهش در پژوهشکده آمایش سرزمین دانشگاه رازی. • «واکاوی روند تغییرپذیری زمانی و مکانی دهههای خشکسالی در ایران» – مقاله فارسی. • «دورنمایی از وضیّت خشکسالی ایران طیّ سی سال آینده» – پژوهش فارسی. • «تغییرپذیری و روند تغییرات شدت-گسترهی ترسالی-خشکسالی در …» – مقاله فارسی شاخص ZSI. • «Application of Strategic Planning Process to Reduce the Risk …» – اگرچه بخش انگلیسی دارد اما موضوع فارسیزبان در ایران/آمایش دارد. ⸻منابع انگلیسی • Drought and Desertification in Iran (Emadodin et al., 2019) — بررسی بلندمدت خشکسالی و بیابانزایی در ایران. • Iran’s Socio‑economic Drought: Challenges of a Water‑Bankrupt Nation (Madani, 2016) — چالشهای آب در ایران از منظر اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی. • Assessing groundwater drought in Iran using GRACE data (2025) — پایش خشکسالی آب زیرزمینی ایران با دادههای ماهوارهای. • The politics of drought in the Middle East, case study from Iran (2025) — پنجرهای به سیاست و خشکسالی در ایران و خاورمیانه.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟