راضیه استادی – توانانیوز، با گسترش بانکداری الکترونیک و وابستگی روزافزون مردم به کارتهای بانکی، جرایم مالی نیز شکل تازهای به خود گرفتهاند. یکی از رایجترین و پیچیدهترین این جرایم، سوءاستفاده از عابر بانک است که میتواند اشکال مختلفی از جمله سرقت کارت، دسترسی غیرمجاز به رمز، کپیبرداری اطلاعات کارت (اسکیمر)، یا برداشت غیرمجاز از حساب افراد را شامل شود.این جرم علاوه بر زیان مالی، اعتماد عمومی به نظام بانکی و امنیت اقتصادی جامعه را خدشهدار میسازد.
قانونگذار ایران با تصویب قانون جرایم رایانهای (۱۳۸۸) و سایر مقررات مرتبط، چارچوب مشخصی برای مقابله با چنین جرایمی تعیین کرده است. بررسی این موضوع مستلزم تحلیل دقیق عناصر جرم، عناوین مجرمانه، رویه قضایی و مجازاتها است.
بخش اول: مبانی قانونی
۱. قانون جرایم رایانهای (۱۳۸۸) • ماده ۱۳: «هرکس به طور غیرمجاز از سامانههای رایانهای یا مخابراتی با ارتکاب اعمالی از قبیل وارد کردن، تغییر، محو، ایجاد یا متوقف کردن دادهها یا مختل کردن سامانه وجه یا مال یا منفعت یا خدمات مالی برای خود یا دیگری تحصیل کند، در حکم کلاهبردار رایانهای است.» این ماده به صراحت برداشت غیرمجاز از حساب بانکی دیگری از طریق کارت عابر بانک را کلاهبرداری رایانهای میداند.
۲. قانون مجازات اسلامی – بخش تعزیرات خیانت در امانت (ماده ۶۷۴):
اگر کارت یا رمز بهامانت سپرده شود اما دارنده کارت بیش از حدود مأذون برداشت کند، عمل وی خیانت در امانت محسوب میشود.
سرقت (مواد ۶۵۱ تا ۶۶۱):
اگر کارت بدون اجازه مالک ربوده شده و مورد استفاده قرار گیرد، جرم سرقت تحقق مییابد.
۳. قانون تجارت الکترونیکی (۱۳۸۲)مواد این قانون به حمایت از امنیت تراکنشها و منع دسترسی غیرمجاز به دادههای بانکی پرداخته و میتواند مبنای تکمیلی در تحلیل باشد.
بخش دوم: عناصر متشکله جرم سوءاستفاده از عابر بانک
۱. عنصر قانونی مواد قانونی فوقالذکر (ماده ۱۳ قانون جرایم رایانهای، ماده ۶۷۴ و مواد ۶۵۱ به بعد قانون مجازات اسلامی).
۲. عنصر مادی رفتار فیزیکی: سرقت کارت، دستیابی به رمز، استفاده غیرمجاز از کارت، نصب اسکیمر، یا طراحی صفحات جعلی برای اخذ اطلاعات. وسیله ارتکاب: کارت بانکی و سیستمهای الکترونیکی بانکها. نتیجه: برداشت وجه یا تحصیل مال غیرقانونی.
۳. عنصر روانی سوءنیت عام: علم و آگاهی مرتکب به تعلق وجوه به دیگری. سوءنیت خاص: قصد تحصیل مال یا منفعت برای خود یا دیگری.بخش سوم: شیوههای ارتکاب
۱. روش فیزیکی: سرقت کارت بانکی یا دستیابی غیرمجاز به رمز (مانند نگاه کردن هنگام ورود رمز یا همراه شدن با صاحب کارت)
۲. روش الکترونیکی: نصب دستگاه اسکیمر روی خودپردازها جهت کپیبرداری از اطلاعات کارت. طراحی صفحات اینترنتی جعلی (فیشینگ) برای اخذ رمز دوم یا اطلاعات بانکی. هک سامانههای بانکی
3. روش مبتنی بر اعتماد: سوءاستفاده اعضای خانواده، دوستان یا همکاران از کارت و رمز بانکی سپردهشده به امانت
بخش چهارم: رویه قضایی و نظریات مشورتی رویه دادگاهها:
در اغلب آرای صادره، برداشت غیرمجاز از حساب دیگران با عابر بانک در صورت داشتن کارت و رمز—مشمول عنوان کلاهبرداری رایانهای دانسته شده است.
نظریات اداره حقوقی قوه قضائیه:
تصریح دارد که ملاک، غیرمجاز بودن برداشت است و نوع دستیابی به کارت یا رمز (اعم از رضایت یا سرقت) صرفاً در تعیین دقیق عنوان مجرمانه اثر دارد.
آرای وحدت رویه تاکنون بهطور مستقیم در خصوص سوءاستفاده از عابر بانک صادر نشده، اما آرای مرتبط در حوزه جرایم رایانهای و کلاهبرداری قابل استناد هستند.
بخش پنجم: مجازاتها
کلاهبرداری رایانهای (ماده ۱۳ قانون جرایم رایانهای): حبس از یک تا پنج سال. جزای نقدی از ۲۰ میلیون تا ۱۰۰ میلیون ریال. رد مال به صاحب حساب.
خیانت در امانت (ماده ۶۷۴): حبس از شش ماه تا سه سال.
سرقت تعزیری: حسب مورد، حبس از سه ماه تا ۱۵ سال (بسته به شرایط)
بخش ششم: راهکارهای اثبات جرم ارائه پرینت گردش حساب بانکی. استعلام از بانک در خصوص تراکنشهای مشکوک.
استفاده از فیلم دوربینهای مداربسته دستگاه خودپرداز. شهادت شهود یا اقرار متهم. گزارش پلیس فتا در کشف روشهای فنی مانند اسکیمر یا فیشینگ.
بخش هفتم: راهکارهای پیشگیری۱. خودداری از سپردن کارت و رمز به دیگران حتی نزدیکان.2. تغییر دورهای رمز کارت بانکی.3. استفاده از خودپردازهای ایمن و بررسی دستگاه برای وجود اسکیمر
4. فعال کردن پیامک برداشت آنی از حساب.5. آموزش عمومی در خصوص شیوههای جدید کلاهبرداری الکترونیکی
سوءاستفاده از کارتهای بانکی یکی از مهمترین چالشهای حقوق کیفری در عصر فناوری اطلاعات است.این جرم با عناوین مختلفی چون کلاهبرداری رایانهای، خیانت در امانت یا سرقت قابل تعقیب است. برخورد کیفری قاطع و همزمان، اقدامات پیشگیرانه بانکی و ارتقای فرهنگ استفاده از خدمات الکترونیک، تنها راهکارهای کاهش این جرم و صیانت از اعتماد عمومی به نظام بانکی کشور محسوب میشود.
نویسنده: راضیه استادی
وکیل پایه یک دادگستری
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟