مریم حسینزاده هنزایی ، توانانیوز ـ ژنو بار دیگر در کانون توجه دیپلماسی جهانی قرار گرفته است. سومین دور مذاکرات غیرمستقیم بین ایران و ایالات متحده، پنجشنبه شب (۶ اسفند) در حالی در شهر ژنو به پایان رسید که دو طرف از پیشرفت در مذاکرات و نزدیکتر شدن به چارچوب یک توافق احتمالی خبر میدهند.
این مذاکرات که با میانجیگری عمان در حال انجام است، نه صرفاً یک گفتگوی فنی، بلکه به آزمونی برای سنجش اراده واقعی واشنگتن و پایبندی به مبانی حقوقی بینالمللی تبدیل شده است.در
در حالی که تهران بر حقوق مسلم خود ذیل پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) تاکید دارد، گزارشها از اصرار آمریکا برای پذیرش خواستههای فراهستهای و فراتر از برجام حکایت دارد که چالشهای حقوقی و سیاسی جدی را فراروی این دور از گفتگوها قرار داده است
پیشینه و بستر حقوقی:
از برجام تا ضربالاجل ژنوتحولات هستهای ایران همواره در چارچوب حقوقی مشخصی تعریف شده است. پس از خروج یکجانبه و غیرقانونی ایالات متحده از برجام در سال ۲۰۱۸، تهران تا یک سال به طور کامل به تعهدات خود پایبند ماند؛ موضوعی که در گزارشهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی بارها به تایید رسید. با این حال، بیعملی اروپا در برابر مکانیسم ماشه و بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل، تهران را بر اساس بندهای برجامی به کاهش تدریجی تعهدات خود وادار کرد
مبنای حقوقی موضع ایران، ماده ۴ پیمان NPT است. این ماده به صراحت حق غیرقابل انکار کلیه اعضا را برای توسعه، تحقیق، تولید و استفاده از انرژی هستهای برای اهداف صلحآمیز به رسمیت میشناسد.مسعود
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، اخیراً با تاکید بر این اصل اعلام کرد: «منطق ما در موضوع هستهای بر اساس حقوقی است که در پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) به صراحت به رسمیت شناخته شده است.» . این دیدگاه در کنار فتوای رهبر معظم انقلاب که تولید و کاربرد سلاح هستهای را حرام اعلام کرده، چهارچوب دیپلماسی هستهای ایران را تشکیل میدهد .
میز مذاکره؛ تقابل دو رویکرددر سومین دور از گفتگوهای ژنو، تیمهای فنی به ریاست عباس عراقچی از ایران و استیو ویتکاف از آمریکا، با دستور کار مشخصی وارد مذاکره شدند. گزارشها حاکی از آن است که طرف آمریکایی خواستههایی فراتر از برجام از جمله توقف کامل غنیسازی (سیاست صفر)، تعطیلی تأسیسات هستهای نطنز، فردو و اصفهان، و خروج تمامی ذخایر اورانیوم با غنای بالا از کشور را مطرح کرده است .این درخواستها از منظر حقوقی با چالش اساسی مواجه است.
کارشناسان حقوق بینالملل معتقدند چنین مطالبی نه تنها با حق ایران در NPT در تضاد است، بلکه بسیار فراتر از محدودیت ۳.۶۷ درصدی تعیین شده در برجام میباشد. به عبارت دیگر، واشنگتن به دنبال توافقی نیست که صرفاً خلعسلاح هستهای ایران را راستیآزمایی کند، بلکه به دنبال برچیدن کامل توان صلحآمیز ایران است . این موضوع وقتی جنجالیتر میشود که مقامات آمریکایی از یک سو مدعی «نابودی» تأسیسات ایران در حملات نظامی ژوئن ۲۰۲۵ هستند و از سوی دیگر خواستار تعطیلی رسمی همان تأسیسات میشوند
در مقابل، ایران سه «خط قرمز» اساسی را ترسیم کرده است:1. به رسمیت شناخته شدن حق غنیسازی اورانیوم در خاک ایران.2. عدم خروج ذخایر اورانیوم از کشور و تبدیل آن به صفحهسوخت در داخل.3. خارج ماندن برنامه موشکی و توانمندیهای دفاعی از چارچوب مذاکرات .عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، پیش از سفر به ژنو با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس تاکید کرد: «ایران هرگز و تحت هیچ شرایطی به دنبال تولید سلاح هستهای نخواهد بود، اما در عین حال هرگز از حق خود برای برخورداری از فناوری صلحآمیز هستهای چشمپوشی نخواهیم کرد.»
.نقش آژانس و ضمانتهای اجرایی،
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در ژنو و شرکت در برخی نشستها، نشاندهنده اهمیت سازوکارهای راستیآزمایی در هر توافق احتمالی است. ایران پیشتر اعلام کرده که حاضر است شفافیتهای لازم و دسترسیهای نظارتی را فراتر از تعهدات پادمانی، در چارچوب یک توافق متوازن، بپذیرد .با این حال، تجربه خروج آمریکا از برجام باعث شده تا تهران بر دریافت ضمانتهای عملی و حقوقی معتبر پافشاری کند.این
این ضمانتها باید بهگونهای طراحی شوند که از تکرار سناریوی ۲۰۱۸ جلوگیری کرده و تضمین کند که توافق جدید در برابر تغییر دولتها در آمریکا مصون خواهد بود .تحلیل و چشماندازبه نظر میرسد مذاکرات ژنو به نقطه عطفی رسیده است.
ایران با اتکا به چارچوب حقوقی NPT و توان فنی داخلی، با «خوشبینی محتاطانه» پای میز مذاکره حاضر شده است. علی شمخانی، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، در این خصوص در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «اگر مسئله اصلی مذاکرات، هستهای نشدن ایران است، این موضوع با فتوای رهبری و دکترین دفاعی ایران همخوانی دارد و توافق فوری در دسترس است.» .از منظر تحلیل سیاسی، توپ اکنون در زمین آمریکاست. پرسش اساسی این است که آیا واشنگتن خواهان یک توافق برد-برد و پایدار است یا اینکه تحت تأثیر لابیهای تندرو (از جمله رژیم صهیونیستی و سناتورهایی نظیر لیندسی گراهام)، به دنبال تحمیل شکست دیپلماتیک به ایران و تغییر رژیم است .
گزارشها از مخالفت جدی بریتانیا با استفاده از پایگاه دیگو گارسیا برای هرگونه اقدام نظامی علیه ایران و همچنین تجربه حملات نظامی ناموفق گذشته، نشان میدهد که گزینه نظامی نه تنها راهگشا نیست، بلکه میتواند پیامدهای حقوقی و امنیتی گستردهای برای مهاجمان داشته باشد
.در پایان، سومین دور مذاکرات ژنو نشان داد که اگر آمریکا بتواند از خواستههای فراقانونی خود عقبنشینی کرده و به چارچوبهای حقوقی بینالمللی بازگردد، راه برای یک تفاهم فوری باز است. در غیر این صورت، ژنو تنها به کاروان بینتیجه گفتگوهای خاورمیانهای اضافه خواهد شد و بحران بیاعتمادی عمیقتر از قبل ادامه خواهد یافت. قرار است دور بعدی مذاکرات در وین و در سطح کارشناسی پیگیری شود .
مریم حسینزاده هنزایی
وکیل پایه یک دادگستری
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟