فرزانه جعفری همبری، توانانیوز_ تابستانهای ایران دیگر فقط گرم نیستند؛ فرسایندهاند.اما سهم مدیریت شهری در این گرمای فزاینده چقدر است؟
پدیده «جزایر گرمایی شهری» در ایران، صرفاً پیامد تغییرات اقلیم جهانی نیست؛ بلکه بازتاب مستقیم سیاستهایی است که طی دو دهه گذشته، توسعه شهری را به منبع درآمد تبدیل کردهاند.
وقتی شهر فروخته میشود، هوا گرم میشود
در بسیاری از کلانشهرها، افزایش طبقات ساختمانی و کاهش فضاهای باز، به ابزار تأمین مالی شهرداریها تبدیل شد. نتیجه چه بود؟
• کاهش جریان طبیعی باد
• افزایش سطوح جذبکننده گرما
• حذف تدریجی باغات و اراضی نفوذپذیر
• محصور شدن معابر در میان دیوارهای بتنی
در تهران، توسعه عمودی در مناطق مرکزی، همراه با حذف باغهای قدیمی، ظرفیت خنکسازی طبیعی شهر را کاهش داده است. اختلاف دمای شبانه بین مرکز و حاشیه شهر به سطحی رسیده که دیگر نمیتوان آن را نادیده گرفت.
گرمایی که قبض برق را میسوزاند
هر درجه افزایش دما در شهر، مصرف برق را به شکل تصاعدی بالا میبرد.
در اهواز، که ذاتاً اقلیم گرمی دارد، گسترش سطوح بتنی و کمبود سایه، تنش گرمایی را تشدید کرده است. این یعنی فشار بیشتر بر شبکه برق، خاموشیهای مقطعی و هزینههای پنهانی که در بودجه انرژی انباشته میشود.
واقعیت این است:
هزینه طراحی غیراقلیمی، دیر یا زود از جیب شهروندان پرداخت میشود.
نابرابری حرارتی؛ گرما برای چه کسانی بیشتر است؟
در اصفهان و مشهد نیز الگوی توسعه مشابهی دیده میشود. اما گرما به شکل عادلانه توزیع نمیشود.
محلههای کمبرخوردار:
• پوشش سبز کمتری دارند
• دسترسی محدودتری به سیستمهای سرمایشی دارند
• تراکم ساختمانی بالاتری را تجربه میکنند
در چنین شرایطی، جزیره گرمایی از یک پدیده اقلیمی، به مسئله عدالت شهری تبدیل میشود.
مسئله اصلی: نبود پیوست اقلیم
پرسش جدی این است:
چند درصد از پروژههای بزرگ شهری در ایران، پیش از اجرا، مدلسازی اقلیم خرد انجام میدهند؟
چند طرح جامع شهری، الزام قانونی برای حفظ کریدورهای باد دارند؟
تا زمانی که توسعه شهری بدون پیوست اقلیم ادامه داشته باشد، هر سال باید منتظر تابستانی سختتر باشیم.
راهی برای خروج هست؟
بله، اما نه با اقدامات نمایشی.
• الزام قانونی پیوست اقلیمی در پروژههای کلان
• توقف تراکمفروشی در مناطق اشباع
• احیای باغات شهری
• توسعه گسترده بامهای سبز
• استفاده از مصالح بازتابنده در معابر
گرمای شهرهای ایران فقط نتیجه تابش خورشید نیست؛
نتیجه تصمیمهایی است که در اتاقهای شورا و شهرداری گرفته میشود.
تابستانها هشدار میدهند.
سؤال این است: آیا سیاستگذاری شهری گوش میدهد؟
هزینهای که دیده نمیشود
جزایر گرمایی در ایران فقط دمای هوا را بالا نمیبرند؛ آنها سه بحران همزمان ایجاد میکنند:
۱. بحران انرژی
افزایش دمای شبانه باعث میشود کولرها خاموش نشوند. در کلانشهرها، اوج مصرف برق تابستانی مستقیماً با شدت گرمای شهری مرتبط است. این یعنی فشار مضاعف بر شبکهای که همین حالا هم با چالش ناترازی مواجه است.
۲. بحران سلامت عمومی
گرمازدگی، تشدید بیماریهای قلبی–عروقی و تنفسی، و افزایش مرگومیر سالمندان، پیامدهای مستقیم تنش حرارتیاند. وقتی شهر در شب خنک نمیشود، بدن فرصت بازیابی ندارد.
۳. بحران عدالت شهری
گرما در شهرها برابر توزیع نمیشود. محلههای با پوشش سبز کمتر و تراکم بیشتر، دمای بالاتری تجربه میکنند. در چنین شرایطی، اقلیم به عامل تشدید نابرابری تبدیل میشود.
چرا اصلاح سخت است؟
وابستگی مالی مدیریت شهری به ساختوساز، یکی از موانع اصلی اصلاح الگوست.
وقتی فروش تراکم منبع درآمد باشد، محدود کردن آن تصمیمی پرهزینه به نظر میرسد. اما هزینه واقعی، در بلندمدت، به شکل فرسایش زیستپذیری شهر خود را نشان میدهد.
تجربه جهانی نشان داده شهرهایی که توسعه اقلیممحور را جدی گرفتهاند، توانستهاند روند افزایش دمای شهری را کنترل کنند. اما این تغییر، نیازمند بازنگری در مدل درآمدی و چارچوبهای قانونی است.
اگر همین مسیر ادامه یابد…
• مصرف انرژی افزایش مییابد
• وابستگی به سرمایش مکانیکی بیشتر میشود
• تابآوری شهری در برابر موجهای گرمایی کاهش مییابد
• مهاجرت درونشهری به سمت مناطق خنکتر تشدید میشود
به بیان دیگر، گرما به عامل تغییر ساختار اجتماعی شهر تبدیل خواهد شد.
جمعبندی
جزایر گرمایی شهری در ایران دیگر یک مسئله فنی محدود به اقلیمشناسان نیست؛
این پدیده به آزمونی برای حکمرانی شهری تبدیل شده است.
الگوی توسعهای که بر پایه تراکمفروشی، حذف فضاهای سبز و بیتوجهی به پیوست اقلیم شکل گرفته، اکنون در قالب تابستانهای فرساینده خود را نشان میدهد. هر سال گرمای شدیدتر، نشانهای است از اینکه شهرها بیش از ظرفیت طبیعی خود فشرده شدهاند.اگر اصلاحی در سیاستهای شهری صورت نگیرد، گرمای امروز به بحران مزمن فردا تبدیل خواهد شد.
اما اگر اقلیم بهعنوان مؤلفه اصلی در طراحی، صدور مجوز و برنامهریزی شهری وارد شود، هنوز امکان بازگرداندن تعادل حرارتی وجود دارد.
تابستانهای سوزان، صرفاً رویداد طبیعی نیستند؛
آنها بازتاب تصمیمهای توسعهایاند.
و این یعنی راهحل نیز در همان سطح تصمیمگیری نهفته است
نویسنده ؛ دکتر فرزانه جعفری همبری
محقق و پژوهشگر حوزه محیط زیست
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟