چرا وصل کردن اینترنت سخت‌تر از قطع کردن است؟

امیرحسین شاه حیدری پور، توانانیوز_ وزارت ارتباطات و رسانه‌های نزدیک به حاکمیت بارها اعلام کرده‌اند که اتصال مجدد اینترنت جهانی «فرایندی پیچیده، حساس و زمان‌بر» است که با فشار یک دکمه ممکن نیست. در مقابل، کارشناسان شبکه ضمن تأیید تغییر بنیادین معماری اینترنت کشور، می‌گویند اگرچه وصل کردن ذاتاً از قطع کردن دشوارتر است، اما طولانی‌شدن قطعی بیش از یک هفته دلایل فنی ندارد و بیشتر به آزمایش‌های جدید برای اعمال فیلترینگ شدیدتر بازمی‌گردد.

در حالی که کاربران طی روزهای اخیر با نوسانات شدید اینترنت مواجه بوده‌اند و حتی شاهد باز شدن ناگهانی اینترنت بدون فیلتر برای دقایقی کوتاه بوده‌اند، پرسش اساسی این است: آیا بازگرداندن اینترنت به وضعیت عادی واقعاً نیازمند روزها و هفته‌ها زمان است؟

پژوهشگران حوزه اینترنت و شبکه معتقدند آنچه امروز شاهدیم، نتیجه یک تغییر بنیادین در معماری تصمیم‌گیری و اعمال محدودیت بر اینترنت است. در سال‌های گذشته، قطع و وصل اینترنت از طریق گیت‌وی‌های ورودی و به‌شکلی متمرکز انجام می‌شد که عملاً در اختیار یک یا دو نهاد مشخص امنیتی بود. اما اکنون اینترنت ایران وارد مرحله قطع و وصل منطقه‌ای و زمانی شده و نقشه و معماری شبکه به‌کلی تغییر کرده است.

یک کارشناس شبکه در این باره گفت: «هم قطع کردن و هم وصل کردن، پروتکل دارد. اما پروتکل‌های قبلی دیگر به کار نمی‌آیند، چون نقشه و معماری شبکه عوض شده است. وصل‌کردن ذاتاً از قطع‌کردن پیچیده‌تر است؛ قطع کردن عملاً شبیه کشیدن یک کابل است که ارتباط خارجی حذف می‌شود، اما وصل کردن نیازمند بررسی تدریجی، تست سرورها و اطمینان از عملکرد صحیح فیلترینگ است.»

شواهد میدانی از جمله باز شدن ناگهانی اینترنت بدون فیلتر برای چند دقیقه و سپس قطع مجدد، دقیقاً همین پیچیدگی‌ها را نشان می‌دهد. فیلترینگ در ایران بر پایه ترکیبی از دامنه، رنج IP و سیستم‌های هوشمند خودکار عمل می‌کند و هر اختلال در این زنجیره می‌تواند باعث «نشت اینترنت آزاد» شود؛ اتفاقی که به‌وضوح برای تصمیم‌گیران قابل قبول نیست.

با این حال، کارشناسان تأکید می‌کنند که حتی با در نظر گرفتن تمام این پیچیدگی‌ها، زمانی بیش از یک هفته برای اتصال مجدد توجیه‌پذیر نیست. به گفته آنان، طولانی‌شدن قطعی بیش از آن که ناشی از ناتوانی فنی باشد، به انجام آزمایش‌ها و اعمال تغییرات جدید بر شبکه بازمی‌گردد؛ تغییراتی که هدف نهاییشان بازگشت اینترنت با کنترل و فیلترینگ شدیدتر است.

تجربه «جنگ ۱۲ روزه» نیز نشان داده که پس از بازگشت اینترنت جهانی، کیفیت شبکه برای ماه‌ها به‌شدت افت کرد، پکت‌لاس گسترده شد و معماری کلی شبکه هرگز به وضعیت پیشین بازنگشت. به نظر می‌رسد آنچه امروز رخ می‌دهد، تکرار همان سناریو اما در مقیاسی محدودتر و کنترل‌شده‌تر است.

گزارش‌ها حاکی از آن است که فرایند اتصال مجدد اینترنت در ایران نه صرفاً یک اقدام فنی، که بیش از هر چیز تابعی از تصمیم‌گیری‌های امنیتی و سیاسی است و هر گونه تغییر در وضعیت فعلی، با هدف اعمال محدودیت‌های تشدیدشده انجام خواهد شد.

امیرحسین شاه حیدری پور

محقق و پژوهشگر حوزه فناوری اطلاعات