مریم حسین زاده هنزایی، توانانیوز_تنگه هرمز، شریان حیاتی انرژی جهان، پس از حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران در بهمنماه ۱۴۰۴، به یکی از حساسترین نقاط تنشآمیز کره زمین تبدیل شد. ایران در پاسخ به این حملات و در چارچوب آتشبس حاصلشده، طرحی را برای دریافت عوارض از کشتیهای عبوری از این آبراه کلیدی اعلام کرد. این اقدام، واکنشهای بسیار متفاوتی را در میان اعضای سازمان همکاری شانگهای برانگیخته و نشان داده که این سازمان، برخلاف ظاهر هماهنگ خود، در مواجهه با منافع حیاتی هر یک از اعضا، به شدت دچار چنددستگی است.
موضع ایران: حاکمیت ملی یا تغییر قواعد بینالملل؟
ایران که خود یکی از اعضای اصلی شانگهای محسوب میشود، با استناد به حق حاکمیت بر آبهای سرزمینی خود، اعلام کرده که تنگه هرمز بخشی از قلمرو ایران است و تهران مختار است هر گونه تصمیمی درباره تردد در آن اتخاذ کند.
- عوارض پلکانی: ایران کشتیها را بر اساس سطح «دوستی» با تهران به ۵ گروه تقسیم کرده است. نفتکشهای غولپیکر تا سقف ۲ میلیون دلار در هر تردد باید عوارض بپردازند.
- معافیتهای ویژه: چین و روسیه به عنوان متحدان استراتژیک ایران، از تخفیفهای ویژه یا معافیت کامل برخوردار خواهند شد.
- پرداخت به یوان: گزارشها حاکی است که حداقل دو مورد عوارض از کشتیهای مرتبط با چین، به پول ملی چین (یوان) دریافت شده که اقدامی برای تضعیف سلطه دلار و دور زدن تحریمهای آمریکاست.
چین: مخالفت رسمی، انعطاف عملی
پکن در ظاهر با آمریکا همصدا شده و اعلام کرده با «عوارضگیری در آبراههای بینالمللی» مخالف است. وزیر خارجه آمریکا نیز تأیید کرده که چین این موضع را شفاف اعلام کرده است.
اما در عمل، چین رویکردی کاملاً انعطافپذیر در پیش گرفته است:
- تحلیلگران میگویند آنچه برای پکن حیاتی است، «جریان نفت» است، نه شکل آن. به عبارت دیگر، اگر عوارض با عنوان «هزینه مدیریت زیستمحیطی» یا هر نام دیگری دریافت شود، چین میتواند آن را بپذیرد.
- چین و روسیه در شورای امنیت، قطعنامه ضدایرانی آمریکا را وتو کردند تا مانع از هرگونه اقدام نظامی جدید علیه تهران شوند.
- کشتیهای چینی با هماهنگی با ایران، تردد خود را از سر گرفتهاند و غول کشتیرانی چین (COSCO) نیز ثبتسفارشهای خود را به مقاصد خاورمیانه از سر گرفته است.
روسیه: حامی تمامقد ایران در برابر غرب
مسکو قاطعترین حمایت را از ایران به نمایش گذاشته است:
- دفاع حقوقی: نماینده روسیه در سازمان ملل تأکید کرده که «در زمان جنگ، کشور ساحلی مورد حمله میتواند برای تأمین امنیت خود، تردد را محدود کند.»
- انتقاد از ریاکاری غرب: روسیه این وضعیت را نتیجه مستقیم حملات آمریکا و اسرائیل به ایران دانسته و غرب را مسئول اصلی بحران معرفی کرده است.
- آرامش استراتژیک: جالب آنکه روسیه از طریق خطوط لوله، نفت خود را صادر میکند و وابستگی چندانی به تنگه هرمز ندارد؛ بنابراین هزینه سیاسی حمایت از ایران برای کرملین بسیار پایین است.
هند: نه قاطع به هرگونه باجخواهی
هند به عنوان عضو دیگر شانگهای، تندترین و صریحترین واکنش را نشان داده است:
- وزیر نفت هند در مصاحبهای صریح گفت: «پاسخ ما روشن است؛ هیچ عوارضی پرداخت نکردهایم و نخواهیم پرداخت.»
- مقامات هندی این اقدام را «اخاذی» و تلاش برای تبدیل تنگه هرمز به «جاده عوارضی خصوصی» توصیف کردهاند.
- با این حال، منابع خبری از توافقی دوجانبه بین دهلینو و تهران حکایت دارند که بر اساس آن، کشتیهای هندی با پرچم خود از پرداخت عوارض معاف هستند که نشان از دیپلماسی پنهان هند دارد.
پاکستان: میانجیگری با رگههای بیطرفی
اسلامآباد که همواره نقش واسطه را در بحرانهای منطقه بازی کرده، این بار نیز:
- موفق به میانجیگری برای آتشبس بین ایران و آمریکا شد.
- در رایگیری شورای امنیت، رأی ممتنع داد تا به دیپلماسی فرصت بیشتری بدهد.
- نسبت به «شدیدترین بحران انرژی تاریخ» در صورت تداوم ناامنی در هرمز هشدار داده است.
اعضای آسیای مرکزی: نگرانی غیرمستقیم
کشورهایی نظیر قزاقستان و ازبکستان که به آبهای آزاد دسترسی مستقیم ندارند، مستقیماً درگیر عوارض نیستند اما:
- قزاقستان از این بحران سود برده و به عنوان جایگزینی امن برای صادرات نفت، درخواستهای خود را افزایش یافته میبیند.
- ازبکستان به عنوان کشور دوطرفه محصور در خشکی، نگران افزایش هزینههای ترانزیت و تغییر مسیرهای جایگزین است.
تحلیل حقوقی: آیا عوارض ایران قانونی
بر اساس کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها، حق
عبور بیمانع از تنگههای بینالمللی به رسمیت شناخته شده و کشور ساحلی حق دریافت عوارض را ندارد. ایران اما با تکیه بر این استدلال که تنگه هرمز جزو آبهای سرزمینی آن محسوب میشود، درصدد ایجاد یک رویه حقوقی جدید است. سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) این اقدام را «ناقض رویه بینالمللی» و «ایجاد سابقه خطرناک» خوانده است.
جمعبندی: شانگهایِ متحد، اما نه در هرمز
آنچه بحران تنگه هرمز آشکار ساخت، این است که سازمان همکاری شانگهای، علیرغم ادبیات متحدانه، در برخورد با منافع ملی هر کشور، به شدت دچار واگرایی است:
| کشور | موضع کلی | عملکرد عملی |
|---|---|---|
| ایران | حاکمیت و دریافت عوارض | اعمال عوارض پلکانی و معافیتهای ویژه |
| روسیه | حمایت کامل از ایران | وتوی قطعنامههای ضدایرانی |
| چین | مخالفت رسمی با عوارض | انعطاف عملی و پرداخت به یوان |
| هند | مخالفت قاطع | احتمال توافق پنهان با ایران |
| پاکستان | میانجیگری | رأی ممتنع در شورای امنیت |
| آسیای مرکزی | نگران از پیامدها | پیگیری مسیرهای جایگزین |
نتیجه نهایی آنکه سرنوشت تنگه هرمز، نه در نشستهای شانگهای، بلکه بر میز مذاکره میان ایران و آمریکا و با نظارت غیرمستقیم چین و روسیه رقم خواهد خورد. آنچه مسلم است، تنگه هرمز به عرصهای برای نمایش اختلاف منافع اعضای شانگهای تبدیل شده است؛ جایی که هر کشوری به دنبال کمترین هزینه و بیشترین منفعت برای خود است.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟