گرمای نابرابر در شهرها؛ چرا بعضی محله‌ها بیشتر از دیگران داغ می‌شوند؟

فرزانه جعفری همبری، توانانیوز ـ شهرها در برابر افزایش دما واکنش یکسانی ندارند. در یک شهر ممکن است محله‌ای به دلیل وجود درختان، پارک‌ها و خیابان‌های سایه‌دار شرایط نسبتاً خنکی داشته باشد، درحالی‌که محله‌ای دیگر با ساختمان‌های متراکم، آسفالت گسترده و کمبود فضای سبز، گرمای بیشتری را تجربه کند. این تفاوت فقط به ویژگی‌های طبیعی مربوط نیست؛ الگوی ساخت‌وساز، توزیع امکانات شهری و وضعیت اقتصادی ساکنان نیز در شکل‌گیری آن نقش دارند.

پژوهشی تازه که در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۶ در نشریه علمی Communications Earth & Environment منتشر شد، نشان می‌دهد آسیب‌پذیری اجتماعی می‌تواند نابرابری در خطر گرمای شهری را افزایش دهد. این پژوهش، وضعیت ۱۰۲۹ شهر جهان را در دوره ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹ بررسی کرده است.

یافته‌های پژوهش؛ گرما فقط یک مسئله اقلیمی نیست

بر اساس نتایج این پژوهش، خطر گرمای شهری در مناطق مختلف جهان افزایش یافته و روند رشد آن در کشورهای جنوب جهانی، تقریباً پنج برابر کشورهای شمال جهانی بوده است.

پژوهشگران همچنین دریافتند که ارزیابی‌هایی که همه ساکنان شهر را از نظر آسیب‌پذیری اجتماعی یکسان فرض می‌کنند، ممکن است شکاف میان شمال و جنوب جهانی در خطر بلندمدت گرما را حدود ۶۵ درصد کمتر از میزان واقعی برآورد کنند.

اهمیت این نتیجه در آن است که دمای بالا به‌تنهایی برای سنجش خطر کافی نیست. دو محله ممکن است دمای مشابهی داشته باشند، اما ساکنان آن‌ها به دلیل تفاوت در کیفیت مسکن، دسترسی به فضای سبز، امکانات خنک‌کننده و توان اقتصادی، توانایی یکسانی برای مقابله با گرما نداشته باشند.

ساختار کالبدی شهر چگونه دما را تغییر می‌دهد؟

شکل شهر یکی از عوامل مؤثر بر توزیع گرماست. سطوحی مانند آسفالت، بتن و بام‌های تیره در طول روز انرژی خورشیدی جذب می‌کنند و می‌توانند در افزایش دمای محیط نقش داشته باشند. در مقابل، درختان با ایجاد سایه و آزادسازی رطوبت از طریق تبخیر و تعرق، به تعدیل شرایط حرارتی کمک می‌کنند.

تراکم ساختمان‌ها نیز اثر دوگانه‌ای دارد. ساختمان‌های بلند ممکن است در برخی ساعات سایه ایجاد کنند، اما در خیابان‌های باریک و متراکم، تهویه نامناسب و بازتاب تابش میان سطوح می‌تواند شرایط حرارتی را تشدید کند. بنابراین، نمی‌توان صرفاً با افزایش یا کاهش تراکم، درباره وضعیت حرارتی یک محله قضاوت کرد؛ شکل معابر، جهت ساختمان‌ها، پوشش گیاهی و شرایط اقلیمی نیز باید بررسی شوند.

پژوهش دیگری که در مه ۲۰۲۶ در نشریه Nature Communications منتشر شد، با بررسی ۲۲۱۳ شهر جهان نشان داد که اقلیم منطقه و ساختار کالبدی شهر به‌طور هم‌زمان بر الگوی گرمای شهری اثر می‌گذارند. این نتیجه بر ضرورت طراحی متناسب با ویژگی‌های اقلیمی هر شهر تأکید دارد.

نابرابری فضایی؛ چه کسانی بیشتر در معرض گرما هستند؟

در جغرافیای شهری، توزیع نابرابر امکانات و مخاطرات در سطح شهر اهمیت زیادی دارد. محله‌های برخوردار معمولاً امکان بیشتری برای دسترسی به فضای سبز، مسکن باکیفیت و تجهیزات سرمایشی دارند؛ درحالی‌که برخی محله‌های کم‌برخوردار ممکن است با کمبود درخت، تراکم بالای ساخت‌وساز و کیفیت پایین‌تر ساختمان‌ها مواجه باشند.

این وضعیت به معنای آن نیست که همه محله‌های کم‌درآمد الزاماً گرم‌تر هستند یا تمام محله‌های برخوردار شرایط مناسبی دارند. بااین‌حال، هنگامی که گرمای شدید با محدودیت‌های اقتصادی و اجتماعی همراه شود، احتمال افزایش آسیب‌پذیری ساکنان بیشتر می‌شود.

از این منظر، عدالت فضایی یکی از موضوعات مهم برنامه‌ریزی شهری است. توزیع مناسب فضای سبز، دسترسی به فضاهای عمومی خنک و توجه به محله‌های آسیب‌پذیر می‌تواند بخشی از راهبرد مقابله با گرمای شهری باشد.

نقش سنجش‌ازدور و سامانه اطلاعات جغرافیایی

برای شناسایی محله‌های گرم، استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و سامانه اطلاعات جغرافیایی اهمیت زیادی دارد. تصاویر حرارتی ماهواره‌ای امکان بررسی دمای سطح زمین را فراهم می‌کنند و می‌توانند تفاوت میان مناطق ساخته‌شده، پارک‌ها، زمین‌های بایر و سایر پوشش‌های زمین را آشکار سازند.

بااین‌حال، دمای سطح زمین با دمای هوایی که انسان تنفس می‌کند یکسان نیست. برای ارزیابی دقیق آسایش و خطر گرمایی، بهتر است داده‌های ماهواره‌ای با اندازه‌گیری‌های هواشناسی، پوشش درختی، ویژگی ساختمان‌ها، تراکم جمعیت و شاخص‌های اجتماعی ترکیب شوند.

در محیط GIS می‌توان این اطلاعات را روی هم قرار داد و نقشه‌هایی تهیه کرد که نشان دهند کدام مناطق هم‌زمان با گرمای زیاد و آسیب‌پذیری اجتماعی بالا روبه‌رو هستند. چنین نقشه‌هایی به مدیران شهری کمک می‌کنند منابع محدود را به مناطقی اختصاص دهند که بیشترین نیاز را دارند.

چه راهکارهایی برای کاهش نابرابری گرمای شهری وجود دارد؟

برنامه‌ریزی برای کاهش گرما باید فراتر از افزایش کلی فضای سبز باشد.

مهم است که مشخص شود فضای سبز در کجا ایجاد می‌شود، چه تعداد از ساکنان به آن دسترسی دارند و آیا اقدامات جدید واقعاً محله‌های آسیب‌پذیر را پوشش می‌دهند یا خیر.

از جمله راهکارهای قابل بررسی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• توسعه درختکاری و ایجاد سایه در مسیرهای پیاده‌روی، ایستگاه‌های حمل‌ونقل عمومی و فضاهای پرتردد؛

• استفاده از مصالح و پوشش‌های مناسب برای کاهش جذب گرما در ساختمان‌ها و معابر؛

• طراحی ساختمان‌ها و خیابان‌ها با توجه به جهت تابش خورشید و جریان باد؛

• ایجاد فضاهای عمومی خنک و قابل دسترس برای سالمندان، کودکان و افراد آسیب‌پذیر؛

• اولویت‌دادن به محله‌هایی که هم با گرمای شدید و هم با کمبود امکانات مقابله با گرما روبه‌رو هستند.

اثربخشی این اقدامات به اقلیم، ویژگی‌های کالبدی شهر و شرایط اجتماعی هر منطقه وابسته است؛ بنابراین، اجرای یک راهکار یکسان در تمام شهرها لزوماً نتیجه مشابهی نخواهد داشت.

جمع‌بندی

گرمای شهری تنها حاصل افزایش دمای جهانی نیست؛ نحوه ساخت شهر و چگونگی توزیع امکانات نیز تعیین می‌کند که کدام مناطق گرم‌تر شوند و چه کسانی بیشتر آسیب ببینند. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که نادیده‌گرفتن تفاوت‌های اجتماعی می‌تواند برآورد خطر گرما را به‌طور قابل توجهی تغییر دهد.

از دیدگاه جغرافیای شهری، مقابله با گرما باید با تحلیل فضایی، برنامه‌ریزی کالبدی و توجه به عدالت اجتماعی همراه باشد. شهری که صرفاً میانگین دمای خود را کاهش می‌دهد، الزاماً شهری عادلانه‌تر نمی‌شود؛ موفقیت واقعی زمانی حاصل می‌شود که ساکنان محله‌های آسیب‌پذیر نیز به شکل مؤثر از مزایای اقدامات خنک‌کننده بهره‌مند شوند.

منابع

۱. پژوهش «تشدید نابرابری جهانی در خطر گرمای شهری بر اثر آسیب‌پذیری اجتماعی»، منتشرشده در نشریه Communications Earth & Environment، اکتبر ۲۰۲۶.

۲. پژوهش «الگوهای جهانی گرمای شهری تحت تأثیر اقلیم و ساختار کالبدی»، منتشرشده در نشریه Nature Communications، مه ۲۰۲۶.