چهار ضلع قدرت گازی؛ از مسکو تا بوشهر/ آیا «اوپک گازی» متولد می‌شود؟
مریم حسین‌زاده هنزایی، توانانیوز – در شرایطی که بازار جهانی انرژی زیر سایه تحریم‌ها و رقابت‌های ژئوپلیتیکی نفس می‌کشد، تهران میزبان یکی از مهم‌ترین ابتکارعمل‌های انرژی سال‌های...
مریم حسین‌زاده هنزایی، توانانیوز – در شرایطی که بازار جهانی انرژی زیر سایه تحریم‌ها و رقابت‌های ژئوپلیتیکی نفس می‌کشد، تهران میزبان یکی از مهم‌ترین ابتکارعمل‌های انرژی سال‌های اخیر بوده است: طرح ایجاد یک «هاب گازی» مشترک با حضور ایران، روسیه، قطر و ترکمنستان. این چهار کشور که در مجموع بخش قابل توجهی از ذخایر اثبات‌شده گاز جهان را در اختیار دارند، در حاشیه نشست‌های دیپلماتیک اخیر و همزمان با سفر رئیس‌جمهور به مسکو برای شرکت در هشتمین اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز (GECF)، گام عملیاتی‌تری به سوی هماهنگی هرچه بیشتر برداشته‌اند. هرچند این نشست هنوز به صورت رسمی و با عنوان «چهارجانبه» در سطح سران برگزار نشده، اما رایزنی‌های فشرده میان مقام‌های ارشد انرژی این چهار کشور، به ویژه در حاشیه نشست مسکو، نشان‌دهنده عزم جدی برای شکل‌دهی به یک بلوک جدید قدرت در بازار گاز است.
بوشهر؛ نقطه تلاقی منافع چهار قدرت گازی
جوهره اصلی این همکاری، تبدیل بندر بوشهر و منطقه ویژه اقتصادی عسلویه به یک مرکز بین‌المللی معاملات و مبادلات گاز است. بر اساس گزارش‌ها، ایران در حال مذاکره و برنامه‌ریزی برای ایجاد این هاب با مشارکت روسیه، قطر و ترکمنستان است. الکساندر نواک، معاون نخست‌وزیر روسیه، با تأیید این موضوع اعلام کرده که شرکت گازپروم این پیشنهاد را از نظر فنی و اقتصادی بررسی خواهد کرد و در صورت وجود ظرفیت مناسب، مسکو در آن مشارکت خواهد کرد. هدف نهایی این طرح، ایجاد یک بازار گاز مشترک با مکانیسم‌های قیمت‌گذاری مستقل است که وابستگی به قیمت‌های مبادلاتی اروپا را کاهش دهد و تسویه‌حساب‌ها را به ارز کشورهای عضو انجام دهد.
مسکو و معماری نظم نوین انرژی
اهمیت این تحول زمانی دوچندان می‌شود که آن را در چارچوب نشست سران GECF در مسکو تحلیل کنیم. در این نشست که با حضور مسعود پزشکیان و ولادیمیر پوتین برگزار شد، بر ضرورت «بازآرایی سازوکارهای همکاری، تأمین مالی پایدار و تقویت جایگاه راهبردی گاز طبیعی» تأکید شد. ایران با اتکا به ظرفیت تولید سالانه ۳۰۰ میلیارد متر مکعبی خود، خواستار افزایش سهم گاز طبیعی در سبد انرژی جهان به ۳۰ درصد شده است. همزمان، مذاکرات سه‌جانبه‌ای نیز میان ایران، روسیه و جمهوری آذربایجان برای نهایی‌سازی قرارداد مبادله گاز (سوآپ) در جریان است که می‌تواند به عنوان پیش‌درآمدی برای عملیاتی‌سازی هرچه سریع‌تر هاب گازی بوشهر عمل کند.
فرصت‌ها و تهدیدهای یک اتحاد استراتژیک
از منظر اقتصادی، تشکیل چنین هابی می‌تواند مسیر ترانزیت گاز از ترکمنستان و قطر به بازارهای منطقه و فراتر از آن را هموار کند و ایران را از یک «صادرکننده منفرد» به «گره‌گاه ترانزیت و قیمت‌گذاری» تبدیل کند. با این حال، تحلیلگران نسبت به فاصله میان «بیانیه‌های سیاسی» و «قراردادهای اجرایی» هشدار می‌دهند. زیرساخت‌های فرسوده انتقال گاز، نیاز به سرمایه‌گذاری‌های کلان، تداوم تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا و پیچیدگی‌های فنی مسیرهای ترانزیتی، از جمله موانع جدی پیش روی این طرح هستند. علاوه بر این، رقابت پنهان میان اعضای GECF برای سهم بیشتر در بازار، به ویژه میان ایران و قطر به عنوان دو رقیب دیرینه در میدان گازی پارس جنوبی/گنبد شمالی، همواره یک تهدید بالقوه برای انسجام این بلوک چهارجانبه به شمار می‌رود.
جمع‌بندی: دیپلماسی گازی در مسیر آزمون بزرگ
آنچه در نشست‌های اخیر مسکو و تهران رقم خورد، بیش از یک دیدار دیپلماتیک معمولی بود؛ این نشست‌ها تلاشی آشکار برای معماری یک نظم انرژی چندقطبی است که در آن کشورهای دارنده ذخایر گازی، به جای تماشاگر قیمت‌ها، خود تعیین‌کننده آن باشند. ایده هاب گازی چهارجانبه با محوریت بوشهر، اگرچه هنوز در مرحله مطالعه و مذاکره است، اما نشان‌دهنده یک چرخش راهبردی در سیاست خارجی انرژی ایران است. موفقیت این طرح نه تنها به اراده سیاسی چهار کشور، بلکه به توانایی آنها در غلبه بر موانع زیرساختی و تحریمی وابسته است. اگر این چهار ضلع قدرت گازی بتوانند پیوندهای خود را مستحکم کنند، شاید بتوانند معادلات بازار انرژی جهان را برای همیشه تغییر دهند.