تنگ‌تر شدن حلقه فشار بر تجارت ایران؛ کدام کریدورها همچنان باز هستند؟
مریم حسین‌زاده هنزایی، توانانیوز – در پی فشارهای آمریکا بر دولت عراق برای محدود کردن مبادلات مرزی با ایران، آینده تجارت زمینی دو کشور با ابهام تازه‌ای روبه‌رو شده است؛ با این حال، بسته شدن برخی...
مریم حسین‌زاده هنزایی، توانانیوز – در پی فشارهای آمریکا بر دولت عراق برای محدود کردن مبادلات مرزی با ایران، آینده تجارت زمینی دو کشور با ابهام تازه‌ای روبه‌رو شده است؛ با این حال، بسته شدن برخی گذرگاه‌ها به معنای توقف کامل تجارت خارجی ایران نیست و مسیرهای ترکیه، اقلیم کردستان عراق، آسیای مرکزی، قفقاز و دریای خزر همچنان از گزینه‌های مهم برای تداوم مبادلات تجاری به شمار می‌روند.
در تازه‌ترین تحولات مرزی، گزارش خبرگزاری فرانسه از درخواست آمریکا برای بسته شدن گذرگاه‌های مرزی عراق با ایران، به‌جز دو مسیر، حکایت دارد. بر اساس این گزارش، واشنگتن خواستار حفظ یک گذرگاه در مناطق شمالی عراق و گذرگاه مهران در بخش مرکزی این کشور شده است. هم‌زمان، گذرگاه الشیب (چذابه) در استان میسان عراق نیز از ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ بسته شده است. این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که حجم تجارت ایران و عراق در سال ۲۰۲۵ از ۱۰ میلیارد دلار فراتر رفته بود و محدودیت در این مسیر می‌تواند بر صادرات کالاهای غذایی، مصالح ساختمانی، محصولات صنعتی و کالاهای مصرفی ایران تأثیر بگذارد.
**کریدور عراق؛ مهران و مسیرهای شمالی در کانون توجه**
عراق همچنان یکی از بازارهای مهم صادراتی ایران است، اما فشارهای سیاسی و امنیتی می‌تواند دسترسی تجار ایرانی به این بازار را محدودتر کند. در صورت اجرای طرح مورد اشاره، گذرگاه مهران در استان ایلام و یک گذرگاه در شمال عراق، در محدوده اقلیم کردستان، از مسیرهای مورد نظر برای ادامه تردد خواهند بود. مهران به دلیل اتصال به استان واسط عراق و دسترسی به مناطق مرکزی این کشور اهمیت تجاری و ترانزیتی دارد. در شمال نیز گذرگاه‌هایی مانند باشماق، پرویزخان و حاجی‌عمران در شبکه مبادلات ایران و اقلیم کردستان نقش دارند؛ با این حال، هنوز نباید بازماندن قطعی و دائمی همه این گذرگاه‌ها را مفروض دانست و وضعیت هر مسیر نیازمند تأیید رسمی جداگانه است.
کریدور ترکیه؛ مهم‌ترین مسیر زمینی به سمت اروپا
در شرایط محدودیت مسیر عراق، ترکیه می‌تواند یکی از مهم‌ترین مسیرهای جایگزین برای تجارت ایران باشد. گذرگاه بازرگان در آذربایجان غربی و گوربولاک در خاک ترکیه، اصلی‌ترین دروازه زمینی مبادلات دو کشور محسوب می‌شوند. این مسیر علاوه بر تجارت مستقیم با ترکیه، امکان دسترسی کالاهای ایرانی به بازارهای اروپا و بخشی از شبکه حمل‌ونقل بین‌المللی را فراهم می‌کند. با این حال، گزارش‌های منتشرشده از صف‌های طولانی کامیون‌ها و تأخیرهای گمرکی در مرز بازرگان حکایت دارند؛ بنابراین، باز بودن مسیر لزوماً به معنای عبور سریع و بدون هزینه اضافی کالا نیست.
**کریدور قفقاز؛ مسیر ارتباط با روسیه و بازارهای شمالی**
مسیرهای آذربایجان و ارمنستان نیز از گزینه‌های مهم ایران برای حفظ ارتباط تجاری با شمال منطقه هستند. گذرگاه‌های آستارا و بیله‌سوار در مرز جمهوری آذربایجان و نوردوز در مرز ارمنستان، امکان انتقال کالا و اتصال به شبکه‌های حمل‌ونقل قفقاز را فراهم می‌کنند. مسیر آستارا به‌ویژه در چارچوب کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب اهمیت دارد؛ کریدوری که هدف آن اتصال ایران به جمهوری آذربایجان، روسیه و در ادامه بازارهای شمال اروپا است. البته محدودیت ظرفیت زیرساخت‌های ریلی و تکمیل نشدن برخی حلقه‌های اتصال، مانع استفاده حداکثری از این ظرفیت شده است.
**کریدور آسیای مرکزی؛ مسیر جایگزین برای ارتباط با روسیه و چین**
مرزهای ایران با ترکمنستان و کشورهای آسیای مرکزی، یکی دیگر از مسیرهای قابل اتکا برای توسعه تجارت زمینی به شمار می‌روند. گذرگاه سرخس و مسیر ریلی اینچه‌برون، امکان اتصال ایران به ترکمنستان، قزاقستان و دیگر بازارهای منطقه را فراهم می‌کنند. همچنین مسیرهای لطف‌آباد و باجگیران در مرز ترکمنستان در شبکه مبادلات جاده‌ای نقش دارند. اهمیت این کریدور در شرایط فعلی افزایش یافته است؛ زیرا ایران تلاش می‌کند بخشی از واردات کالاهای اساسی، مواد اولیه صنعتی و صادرات غیرنفتی خود را از مسیرهای شمال شرقی و شبکه ریلی منطقه منتقل کند. توافق‌های اخیر ایران و ترکمنستان برای افزایش ظرفیت حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی در مرز سرخس نیز نشان‌دهنده توجه دو کشور به توسعه این مسیر است.
**کریدور افغانستان؛ ظرفیت ریلی و تجاری در شرق کشور**
افغانستان نیز می‌تواند بخشی از راهبرد تنوع‌بخشی تجاری ایران باشد. گذرگاه دوغارون و مسیر ریلی خواف ـ هرات، دو نقطه مهم در ارتباط اقتصادی دو کشور هستند. خط ریلی خواف ـ هرات علاوه بر تسهیل صادرات ایران به افغانستان، ظرفیت اتصال به بازارهای آسیای مرکزی را نیز دارد. همچنین توسعه خط ریلی چابهار ـ زاهدان می‌تواند در آینده ارتباط بندر چابهار با شبکه ریلی شرق کشور و مسیرهای منتهی به افغانستان را تقویت کند. با این حال، ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل در افغانستان و محدودیت‌های امنیتی و گمرکی، مانع تبدیل سریع این مسیر به جایگزینی هم‌تراز با مسیرهای بزرگ تجاری شده است.
**کریدور پاکستان؛ مسیری با ظرفیت بالا و ریسک‌های سیاسی**
پاکستان از نظر جغرافیایی می‌تواند دروازه ارتباطی ایران با بنادر کراچی، قاسم و گوادر و همچنین بازارهای جنوب آسیا باشد. گذرگاه‌های میرجاوه ـ تفتان و ریمدان ـ گبد در این ارتباط اهمیت دارند. استفاده از ظرفیت بنادر پاکستان برای انتقال کالا نیز می‌تواند در شرایط اختلال در مسیرهای دریایی جنوبی ایران مورد توجه قرار گیرد. با این حال، گزارش‌های اخیر از محدودیت و اختلال در تردد برخی محموله‌ها در مرزهای دو کشور حکایت دارد؛ بنابراین، این کریدور در وضعیت فعلی با ریسک عملیاتی و سیاسی همراه است و نمی‌توان آن را مسیری کاملاً پایدار و بدون محدودیت ارزیابی کرد.
دریای خزر و بنادر شمالی؛ ظرفیت مکمل برای تجارت خارجی
در کنار مسیرهای زمینی، بنادر شمالی ایران در دریای خزر نیز اهمیت ویژه‌ای دارند. بنادر انزلی، امیرآباد و نوشهر می‌توانند ارتباط تجاری ایران با روسیه، قزاقستان و دیگر کشورهای حاشیه خزر را تقویت کنند. این مسیر به‌ویژه برای انتقال غلات، محصولات کشاورزی، مواد اولیه و کالاهای صنعتی اهمیت دارد. ظرفیت اسمی بنادر شمالی و امکان توسعه حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای در پسکرانه آنها، فرصت‌هایی برای افزایش سهم تجارت منطقه‌ای ایجاد کرده است؛ هرچند محدودیت ظرفیت کشتی‌رانی، امکانات تخلیه و بارگیری و زیرساخت‌های اتصال به شبکه‌های بین‌المللی، همچنان از چالش‌های این مسیر به شمار می‌روند.
جمع‌بندی؛ تجارت ایران متوقف نمی‌شود، اما هزینه و پیچیدگی آن افزایش می‌یابد
بررسی مسیرهای تجاری ایران نشان می‌دهد که حتی در صورت محدود شدن گذرگاه‌های عراق، همچنان چندین مسیر زمینی، ریلی و دریایی برای ادامه مبادلات خارجی کشور وجود دارد. ترکیه و کریدور شمال ـ جنوب، مسیرهای قفقاز، گذرگاه‌های آسیای مرکزی و شبکه بنادر شمالی از مهم‌ترین گزینه‌ها هستند. با این حال، هیچ‌یک از این مسیرها به‌تنهایی ظرفیت جایگزینی کامل بازار عراق یا حجم تجارت دریایی ایران را ندارند. افزایش مسافت حمل، هزینه بیمه و لجستیک، صف‌های مرزی، محدودیت‌های بانکی و احتمال اعمال فشارهای سیاسی بر کشورهای همسایه می‌تواند هزینه تجارت خارجی ایران را افزایش دهد.
در چنین شرایطی، مسئله اصلی صرفاً باز یا بسته بودن مرزها نیست؛ بلکه میزان ظرفیت عملیاتی هر کریدور، امکان تسویه مالی، دسترسی به ناوگان حمل‌ونقل و ثبات تصمیمات گمرکی کشورهای همسایه تعیین می‌کند که ایران تا چه اندازه می‌تواند تجارت خارجی خود را حفظ کند. به نظر می‌رسد تنوع‌بخشی به مسیرهای صادرات و واردات، توسعه حمل‌ونقل ریلی، تقویت بنادر شمالی و تکمیل زیرساخت‌های کریدور شمال ـ جنوب، از مهم‌ترین الزامات کاهش آسیب‌پذیری تجارت خارجی کشور در برابر فشارهای ژئوپلیتیکی باشد.
*منابع: خبرگزاری فرانسه (AFP)، رویترز، ایران اینترنشنال، دویچه‌وله، اتحادیه بین‌المللی حمل‌ونقل جاده‌ای (IRU) و اوراسیا‌نت.*
مبنای اطلاعات و منابع تکمیلی گزارش:
* [الشرق‌الاوسط / AFP؛ درخواست آمریکا برای محدودیت گذرگاه‌های عراق و ایران](https://english.aawsat.com/arab-world/5331880-report-baghdad-closes-border-crossing-iran-under-us-pressure?utm_source=chatgpt.com)
* [دویچه‌وله؛ آیا مسیرهای زمینی می‌توانند جایگزین تجارت دریایی ایران شوند؟](https://amp.dw.com/en/can-iran-replace-sea-trade-with-land-routes/a-79211179?utm_source=chatgpt.com)
* [IRU؛ کریدور ترکیه ـ ایران و ظرفیت حمل‌ونقل منطقه‌ای](https://www.iru.org/news-resources/newsroom/border-best-practice-turkiye-iran-and-central-asia-trade-corridors?utm_source=chatgpt.com)
* [اوراسیا‌نت؛ توسعه ارتباط تجاری ایران با آسیای مرکزی](https://eurasianet.org/iran-ups-trade-engagement-with-central-asian-states?utm_source=chatgpt.com)
* [تحلیل کریدور چابهار ـ زاهدان و اتصال ریلی منطقه‌ای](https://www.iais.uz/en/outputnew/iran-is-diversifying-transport-access-to-central-asia?utm_source=chatgpt.com)