دیپلماسی در سایه بن‌بست: آیا منطقه می‌تواند جنگ ایران و آمریکا را متوقف کند؟
مریم حسین‌زاده هنزایی، توانانیوز – در حالی که جهان به سمت یک تقابل نظامی دیگر در خاورمیانه می‌رفت، یک شبکه دیپلماتیک فشرده از پکن تا دوحه فعال شد تا شاید آخرین روزنه برای گفت‌وگو را باز...
مریم حسین‌زاده هنزایی، توانانیوز – در حالی که جهان به سمت یک تقابل نظامی دیگر در خاورمیانه می‌رفت، یک شبکه دیپلماتیک فشرده از پکن تا دوحه فعال شد تا شاید آخرین روزنه برای گفت‌وگو را باز نگه دارد. اما پرسش اصلی این است: آیا این میانجیگری می‌تواند بر دیوار بی‌اعتمادی چندلایه میان واشنگتن و تهران که با نقض مکرر تعهدات و بن‌بست‌های ساختاری مستحکم شده، فائق آید؟
میانجیگری منطقه‌ای: تلاشی هم‌زمان برای جلوگیری از جنگ و مدیریت بحران
کشورهای منطقه، برخلاف گذشته، این بار نه از سرِ همدلی با تهران یا واشنگتن، بلکه از ترس فروپاشی اقتصادی و امنیتی خود، وارد میدان دیپلماسی شده‌اند. قطر و عمان محور اصلی این تلاش‌ها هستند و مصر، عربستان سعودی، ترکیه، پاکستان و حتی چین نیز در سطوح مختلف در آن مشارکت دارند.
دلیل این تحرک بی‌سابقه روشن است: یک جنگ تمام‌عیار، زیرساخت‌های انرژی و مسیرهای کشتیرانی حیاتی منطقه را در معرض نابودی قرار می‌دهد. عمان که میزبان مذاکرات و کانال مورد اعتماد دو طرف بوده، همواره درباره خطرات امنیت خلیج فارس هشدار داده است. قطر که میزبان بزرگ‌ترین پایگاه نظامی آمریکا در منطقه (العُدید) است و هم‌زمان با تهران روابط کاری دارد، هرگونه جنگ را «فاجعه‌بار» خوانده و به دلیل وابستگی به صادرات بی‌وقفه گاز، بیش از دیگران در معرض خطر اختلال قرار دارد.
عربستان سعودی پس از سال‌ها تقابل، موضعی محتاطانه‌تر گرفته و ولیعهد آن بر پرهیز از تشدید تنش تأکید کرده است؛ زیرا جنگ می‌تواند برنامه‌های توسعه اقتصادی این کشور را تهدید کند و زیرساخت‌های نفتی‌اش را در معرض حملات قرار دهد، همانند آنچه در حملات ۲۰۱۹ به آرامکو رخ داد. ترکیه نیز با وجود عضویت در ناتو و روابط امنیتی با واشنگتن، به دلیل همسایگی با ایران و نگرانی از موج آوارگان و بی‌ثباتی در مناطق کردنشین، فعالانه در پی جلوگیری از درگیری است.
این ائتلاف شکننده اما فعال، تاکنون توانسته فضایی برای تبادل پیام و طرح‌های چندمرحله‌ای فراهم کند. طرح‌های پیشنهادی شامل جدول‌های زمانی هفت‌روزه برای اقدامات اعتمادساز و کاهش تدریجی تنش است. با این حال، همه این تلاش‌ها بر یک پیش‌فرض بنیادین استوار است که خود محل مناقشه است: اینکه طرف آمریکایی حاضر به پایبندی به تعهداتش در قبال یک توافق است.
ترامپ و «معامله»ای که ضمانت اجرا ندارد
دولت ترامپ، حداقل در ظاهر، درهای مذاکره را نبسته است. مقام‌های آمریکایی تأیید کرده‌اند که ترامپ آماده است در ازای پیشرفت هسته‌ای مشخص، تحریم‌ها را کاهش دهد و بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده ایران را آزاد کند. اما این «آمادگی» با اظهارات متناقض و سابقه‌ای از نقض تعهدات همراه شده که آن را به یک برگ چانه‌زنی بی‌اعتبار تبدیل کرده است.
واشنگتن خود اذعان دارد که پس از نقض تفاهم‌نامه ژوئن توسط ایران (از دید آمریکا)، به وعده‌های تهران بدبین است و «تضمین جدیت» می‌خواهد. نکته کلیدی اینجاست که ترامپ شخصاً در ماه مه ۲۰۲۶ صراحتاً کاهش تحریم‌ها در ازای تحویل اورانیوم غنی‌شده را رد کرده بود و گفته بود: «نه، اصلاً. کاهش تحریم نه». این تناقض آشکار، وزن تضمین‌های آمریکا را در نظر تهران به شدت کاهش می‌دهد.
بدتر از آن، تجربه تلخ تفاهم‌نامه ۱۴ بندی ژوئن ۲۰۲۶ است. این سند که با میانجیگری پاکستان و با هدف ایجاد یک چارچوب ۶۰ روزه برای مذاکرات هسته‌ای امضا شد، کمتر از یک ماه بعد فروپاشید. آمریکا ایران را به نقض توافق از طریق هدف قرار دادن کشتی‌های تجاری متهم کرد و ایران نیز متقابلاً واشنگتن را به نقض «همه تعهداتش» متهم ساخت. رهبر ایران نیز پس از این ماجرا اعلام کرد که «امضای ترامپ بی‌ارزش و باطل» است.
این سابقه به یک بن‌بست ساختاری منجر شده است: واشنگتن می‌گوید ابتدا پیشرفت قابل راستی‌آزمایی هسته‌ای، بعد کاهش تحریم. تهران می‌گوید ابتدا رفع محاصره دریایی و آزادسازی دارایی‌ها، بعد اقدام هسته‌ای. هیچ‌کدام حاضر نیستند «دوم» باشند. مشکل اصلی فقدان پول یا امکان فنی نیست؛ مشکل «توالی اقدامات و اعتماد» است.
آیا مذاکره بدون جنگ ممکن است؟
پاسخ کوتاه این است: از نظر فنی بله، اما از نظر سیاسی به شدت شکننده است. مسیر دیپلماتیک هنوز زنده است، اما در وضعیتی شبیه به «کما» قرار دارد. عمان و قطر توانسته‌اند کانال‌های تماس را باز نگه دارند و طرح‌هایی روی میز است که می‌تواند به آتش‌بس و بازگشایی تنگه هرمز منجر شود.
با این حال، نیروهای محرک جنگ همچنان فعال‌اند. اسرائیل، به گفته منابع غربی، بر این باور است که دیپلماسی به بن‌بست رسیده و برای یک اقدام نظامی مشترک با آمریکا آماده می‌شود. خود ترامپ نیز در یک دوراهی قرار گرفته است: او نیروی نظامی عظیمی در منطقه مستقر کرده و عقب‌نشینی بدون یک «پیروزی» مشخص را تحقیرآمیز می‌داند. یک دیپلمات ارشد آمریکایی می‌گوید: «ترامپ نمی‌تواند همه این قدرت را بسیج کند و سپس با یک توافق ’متواضعانه‘ عقب بنشیند. او از از دست دادن حیثیت خود می‌ترسد».
در سمت ایران نیز ارتش این کشور هشدار داده که اگر ترامپ «ماجراجویی نظامی دیگری» را آغاز کند، «شعله‌های جنگ بدون شک یک منطقه بسیار گسترده‌تر را فرا خواهد گرفت» و «پایان درگیری در دست او نخواهد بود». این تهدید متقابل، محاسبه هزینه-فایده را برای واشنگتن پیچیده‌تر می‌کند، اما در عین حال خطر یک تشدید ناخواسته را نیز افزایش می‌دهد.
محاصره دریایی: ابزار بازدارندگی یا چاشنی انفجار؟
محاصره دریایی، که آمریکا از آوریل ۲۰۲۶ علیه بنادر ایران اعمال کرده، Paradoxical ترین عنصر این بحران است. از یک سو، ابزاری برای اعمال فشار اقتصادی بدون شروع رسمی جنگ است. از سوی دیگر، خود می‌تواند به سرعت به یک درگیری نظامی تمام‌عیار تبدیل شود.
طرح‌های دیپلماتیک، محاصره را به عنوان اهرم فشار در نظر گرفته‌اند. در طرح پیشنهادی قطر و عمان، لغو محاصره در ازای بازگشایی تنگه هرمز توسط ایران پیش‌بینی شده است. در یک طرح دیگر، ایران متعهد می‌شود ظرف یک ماه ترافیک تجاری را به سطح قبل از جنگ بازگرداند، در حالی که آمریکا نیروهای نظامی خود را از مجاورت ایران خارج کرده و محاصره را لغو می‌کند.
با این حال، ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا نشان می‌دهد که ایران می‌تواند حداقل سه تا چهار ماه در برابر محاصره مقاومت کند. این بدان معناست که محاصره، همان‌طور که یک مقام آمریکایی گفته، «به جای تسلیم کردن تهران، در حال وارد کردن آسیب واقعی و مرکب است»، اما این آسیب ممکن است ایران را به سمت محاسبات خطرناک‌تری سوق دهد، نه به سمت تسلیم.
خطر اصلی محاصره در ماهیت عملیاتی آن است. تنگه هرمز به طور کامل در مجاورت سواحل ایران قرار دارد و هر عملیات دریایی در آن در معرض مین‌ها، پهپادها و قایق‌های تندرو قرار دارد. بیش از ۶۰ درصد از قایق‌های تهاجمی سریع سپاه پاسداران همچنان دست‌نخورده باقی مانده‌اند. ایران بارها نشان داده که اگر محاصره به منافع حیاتی‌اش ضربه بزند، می‌تواند با مختل کردن کشتیرانی یا حمله به نیروهای آمریکایی، هزینه را برای طرف مقابل غیرقابل تحمل کند. یک مقام نظامی ایرانی هشدار داده که هرگونه درگیری در جریان محاصره «می‌تواند اوضاع را کاملاً از کنترل خارج کند».
بنابراین، محاصره بیشتر یک «بازدارنده شکننده» است تا یک «ابزار پیشگیری از جنگ». تا زمانی که دو طرف در آستانه درگیری مستقیم قرار نگیرند، می‌تواند به عنوان اهرم فشار عمل کند. اما هر حادثه کوچک—یک قایق که بیش از حد نزدیک شود، یک فرمانده محلی که دستور شلیک بگیرد—می‌تواند کل معماری دیپلماتیک را فرو بریزد.
جمع‌بندی: منطقه تلاش می‌کند، اما کلید در دستان واشنگتن و تهران است
کشورهای منطقه توانسته‌اند کاری را انجام دهند که سال‌ها از آن ناتوان بودند: ایجاد یک جبهه مشترک برای جلوگیری از جنگ و بازگرداندن طرف‌ها به میز مذاکره. طرح‌های آن‌ها واقع‌بینانه‌تر از گذشته است و بر توالی اقدامات و اعتمادسازی گام‌به‌گام تمرکز دارد.
اما این تلاش‌ها در نهایت با یک دیوار بلند روبرو می‌شوند: بی‌اعتمادی بنیادین میان تهران و واشنگتن که با تجربه تلخ تفاهم‌نامه شکسته‌شده ژوئن، عمیق‌تر از هر زمان دیگری شده است. ترامپ نشان داده که «معامله» را دوست دارد، اما «پایبندی» را نه. ایران نیز نشان داده که در برابر فشار حداکثری، به جای عقب‌نشینی، بر طبل مقاومت می‌کوبد.
آیا مذاکره بدون جنگ ممکن است؟ از نظر تئوریک بله، و طرح‌های میانجی‌گران مسیر آن را ترسیم کرده‌اند. اما در عمل، هر روز که محاصره ادامه می‌یابد و هر بار که یک طرف دیگری را به نقض تعهد متهم می‌کند، پنجره دیپلماسی تنگ‌تر می‌شود. محاصره دریایی، به جای اینکه ابزاری برای پیشگیری از جنگ باشد، در حال تبدیل شدن به چاشنی یک انفجار احتمالی است. اگر منطقه می‌خواهد از این انفجار جلوگیری کند، باید فشار خود را نه فقط بر تهران، بلکه به همان اندازه بر واشنگتن وارد کند تا تضمین‌های قابل راستی‌آزمایی برای پایبندی به هر توافقی ارائه دهد. در غیر این صورت، همه میانجی‌گری‌ها تنها زمان خریده‌اند—زمانی که ممکن است به پایان خود نزدیک شود.