ادامه توافق ایران و آمریکا و نقش سازمان انرژی اتمی، ستون فقرات توافق

مریم حسین زاده هنزایی در خردادماه ۱۴۰۵ (ژوئن ۲۰۲۶)، ایران و ایالات متحده پس از ماهها گفت وگوی فشرده، یک تفاهمنامه ۱۴ مادهای را به امضای دیجیتالی رهبران دو کشور رساندند. هسته اصلی این تفاهمنامه، آغاز یک دوره مذاکره ۶۰ روزه برای دستیابی به توافق نهایی درباره پرونده هسته ای ایران و لغو تحریمهاست.

بر اساس متن تفاهمنامه، آمریکا متعهد شده است که محاصره دریایی ایران را بردارد، محدودیتهای نفتی را کاهش دهد و بخشی از داراییهای بلوکه شده را آزاد کند. ایران نیز بار دیگر بر پایبندی به پیمان منع گسترش سلاح های هستهای (NPT) تأکید کرده و تعهد داده که به سمت تولید یا دستیابی به سلاح هسته ای نرود.

نقش سازمان انرژی اتمی؛ ستون فقرات توافق

الف) بازگشت بازرسان؛ شرط کلیدی توافق

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، با استقبال از امضای تفاهمنامه، تأکید کرد که «نقش غیرقابل جایگزین آژانس به رسمیت شناخته شده است» و آژانس آماده است تا برای اجرای دقیق تعهدات، با دو طرف گفتوگو کند.

جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، نیز صراحتاً اعلام کرد که بازرسان هسته ای «قطعاً» به ایران بازخواهند گشت و یکی از محورهای اصلی توافق، همکاری آژانس و آمریکا برای امحای ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران است.

ب) اما واقعیت میدانی، چالش برانگیز است

بازگشت بازرسان با موانع جدی روبهروست. بر اساس گزارش ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ آژانس:

· تعلیق تقریباً کامل بازرسیها: از ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) به بعد، آژانس «فعالیتهای راستی آزمایی خود را بر اساس موافقتنامه پادمان NPT در ایران متوقف کرده» و نظارت بر تأسیسات هسته ای ایران تقریباً به صفر رسیده است.
· ابهام درباره ذخایر اورانیوم غنی شده: تخمین زده میشود که پیش از حملات ژوئن ۲۰۲۵، ایران بیش از ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد در اختیار داشته که بسیار فراتر از سقف تعیین شده در برجام است. اما آژانس پس از حملات، امکان بازرسی و تأیید میزان کنونی این ذخایر را نداشته است.
· دسترسی محدود: از زمان آخرین گزارش، آژانس تنها یک بازرسی میدانی از نیروگاه اتمی بوشهر انجام داده است.

ج) موضع محتاطانه ایران

سخنگوی وزارت امور خارجه ایران تأکید کرده که مطابق بند ۹ تفاهمنامه، وضعیت فعلی برنامه هستهای ایران به مدت ۶۰ روز ثابت میماند. بازرسی از تأسیساتی که به دلیل حملات آمریکا و اسرائیل، دسترسی آژانس به آنها متوقف شده بود، منوط به پیشرفت مذاکرات و نتیجه نهایی آن خواهد بود. ایران همچنین صراحتاً اعلام کرده که هیچ برنامهای برای انتقال ذخایر اورانیوم غنیشده به خارج از کشور ندارد و رقیقسازی اورانیوم، یکی از گزینههای قابل بحث در آینده است.

پرسشهای بی پاسخ توافق

۱. تکلیف اورانیوم با غنای بالا چه میشود؟ نحوه امحا یا کاهش غنای این حجم از اورانیوم و همچنین ادامه یا توقف غنیسازی در داخل ایران، همچنان یکی از گرههای اصلی مذاکرات است. ایران بر حق خود برای استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای و غنیسازی در داخل کشور پافشاری میکند.

۲. دامنه بازرسیها چقدر خواهد بود؟ اینکه آژانس بتواند به تمام تأسیسات هستهای، از جمله مراکزی که در حملات اخیر آسیب دیدهاند، دسترسی کامل پیدا کند، هنوز قطعی نیست. گروسی نیز اذعان کرده که دسترسی آژانس به همه تأسیسات ایران «هنوز در سطح مطلوبی نیست و همه مکانها را پوشش نمیدهد».

۳. تقدم اجرای تعهدات؛ کدام طرف اول؟ آمریکا خواستار برداشت اقتصادی همزمان با گامهای هستهای ایران است، در حالی که ایران با توجه به تجربه خروج آمریکا از برجام، خواستار اجرای کامل تعهدات اقتصادی توسط آمریکا پیش از هر اقدام هستهای جدید است.

جمع بندی

تفاهمنامه اخیر ایران و آمریکا، دریچهای تازه به روی پایان دادن به درگیریهای نظامی و ازسرگیری گفتوگوهای دیپلماتیک گشوده است. آژانس بینالمللی انرژی اتمی، بهعنوان نهاد فنی و بیطرف، نقشی محوری در این مسیر ایفا میکند. با این حال، با توجه به نزدیک به یک سال وقفه در بازرسیها، وجود بیش از ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد با وضعیت نامشخص، و اختلافنظر بر سر ترتیب اجرای تعهدات، کار دشوار آژانس تازه آغاز شده است. نتیجه نهایی این توافق، به توانایی طرفین برای پاسخگویی به این پرسشهای بیپاسخ در طول ۶۰ روز پیش رو بستگی دارد.