از «معمای سدها» تا «بهانه جنگ»: گزارش نیویورکتایمز و هشدار «تکرار سناریوی عراق»
از مریم حسینزاده هنزایی، توانانیوز ـ الجزیره در تحلیلی به بررسی گزارش جنجالی نیویورکتایمز پرداخته که در آن ادعا شده است شبکه گسترده سدها و زیرساختهای آبی ایران ممکن است با برنامه موشکی...
از
مریم حسینزاده هنزایی، توانانیوز ـ الجزیره در تحلیلی به بررسی گزارش جنجالی نیویورکتایمز پرداخته که در آن ادعا شده است شبکه گسترده سدها و زیرساختهای آبی ایران ممکن است با برنامه موشکی زیرزمینی این کشور ارتباط داشته باشد. این گزارش با واکنش تند کارشناسان — از جمله برخی از همان کارشناسانی که در خود گزارش به آنها استناد شده — روبهرو شده است. منتقدان هشدار میدهند که این روایت مبتنی بر «مجاورت مکانی» و گمانهزنی، زمینه را برای حملات نظامی به زیرساختهای غیرنظامی ایران هموار میکند؛ روشی که به گفته آنها دقیقاً با فضاسازی رسانهای پیش از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ و پروندهسازی درباره سلاحهای کشتارجمعی قابل مقایسه است.
وقتی «همپوشانی نقشه» با «کاربرد نظامی» یکی گرفته میشود
گزارش نیویورکتایمز از یک یافته جغرافیایی ظاهراً تصادفی آغاز میشود. تیم نیما شوکری، کارشناس امنیت آب در دانشگاه فنی هامبورگ آلمان، مدتهاست دستکم ۵۳۳ سد در ایران را رصد میکند و همواره این پرسش را داشته که چرا در مناطقی که ظاهراً نیاز فوری به چنین زیرساختهایی وجود ندارد، اینقدر سد بهطور متراکم ساخته شده است. در بهار امسال، شوکری نقشه حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به مواضع موشکی مخفی ادعایی ایران را با نقشه توزیع سدهای خود مقایسه کرد و دریافت که این دو الگویی نیمدایرهای و بهطور شگفتآور همپوشان دارند. بر این اساس، هفت کارشناس آب و امور نظامی که با روزنامه گفتوگو کردهاند این فرضیه را مطرح کردند که بخشی از این پروژههای آبی ممکن است اهداف نظامی داشته باشد و آب و برق پایدار برای «شهرهای موشکی» عمیقاً مدفون در دل کوهها تأمین کند تا تداوم عملیاتی آنها تضمین شود. هرچند خود گزارش اذعان میکند که این ارتباط «هنوز در حد گمانهزنی» است، اما همزمان تأکید میکند که «برخی کارشناسان شواهد را بسیار قابلتوجه میدانند».

ضدحمله کارشناسان استنادشده: «گمانهزنی شواهد نیست»
آنچه نیویورکتایمز را در موضع دشواری قرار داده این است که کارشناسان کلیدی مورد استناد در گزارش، بلافاصله پس از انتشار مقاله علناً از آن فاصله گرفتند. کاوه مدنی، رئیس مؤسسه آب، محیطزیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل و مقام پیشین محیطزیست ایران، در شبکههای اجتماعی صریحاً نوشت: «گمانهزنی شواهد نیست؛ مجاورت مکانی به معنای رابطه علت و معلولی نیست.» او بهویژه خاطرنشان کرد که حتی طرف مهاجم که موضعی تندروانه نسبت به ایران دارد نیز هرگز ادعای مرتبط دانستن سدها با موشک را مطرح نکرده است، و این «روایت هیجانی و تقلیلگرایانه» را «روزنامهنگاری غیرمسئولانهای» خواند که «پیامدهای خطرناکی برای زیرساختهای آبی غیرنظامی دارد». نیما شوکری، دیگر کارشناس امنیت آب که در گزارش به او استناد شده، نیز روشن کرد که نزدیکی یک سد به اهداف نظامی نمیتواند انگیزه ساخت آن را اثبات کند، چه رسد به اینکه مبنایی برای توجیه حمله به آن فراهم آورد. مدنی همچنین فاش کرد که گزارش مدعی است هفت کارشناس تحلیل آن را تأیید کردهاند، در حالی که اظهارات خود او «هیچ ارتباطی با سدها یا موشکها نداشته است».

«سناریوی عراق» دوباره تکرار میشود: زمینهسازی رسانهای و خطر زیرساختهای غیرنظامی
نگرانی اصلی در قلب این مناقشه، به زمانبندی و پیامدها مربوط میشود. این جنجال درست در زمانی رخ میدهد که واشنگتن تهدید به ازسرگیری اقدامات نظامی علیه ایران را مطرح کرده و در درگیریهای پیشین نیز به تأسیسات انرژی، پلها و شبکههای آبرسانی ایران آسیب وارد شده است. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، این گزارش را نمونه دیگری از «کارزار بدخواهانه برای ساختن بهانه تبلیغاتی و امنیتی جهت حمله به زیرساختهای حیاتی یک کشور» خواند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، نیز مجموعه گزارشهای اخیر — از جمله ادعای شبکه CNN درباره برنامه ایران برای استفاده از «بمب کثیف» در واشنگتن — را «آشغال» خواند و هشدار داد که اینها تلاش لابی اسرائیل برای «بستهبندی مجدد» دروغهای دوران جنگ عراق و هموار کردن مسیر تجاوز به ایران است. رامی خوری، تحلیلگر سیاسی، اشاره میکند که گزارش مملو از واژههای شرطی مانند «گمانهزنانه»، «تلویحی» و «ممکن است» است و فراوانی این واژهها بسیار بیشتر از هر واقعیت مستند و مبتنی بر شواهد است؛ ویژگی بارز آنچه «روزنامهنگاری نامعتبر و متزلزل» خوانده میشود. برای زیرساختهای آبی که جان میلیونها غیرنظامی به آنها وابسته است، چنین فضاسازی رسانهای که نقطه آغاز آن «همپوشانی نقشهها» است، خطرش بسیار فراتر از حوزه اخلاق روزنامهنگاری است.