النینو بالاخره چه زمانی بر ایران اثر می‌گذارد؟ چرا با ورود به آبان هنوز نشانه روشنی از آن دیده نمی‌شود؟
فرزانه جعفری همبری، توانانیوز ـ النینو آمده، اما اثر آن در ایران مستقیم نیست با ورود به آبان ۱۴۰۵، پرسش مهمی برای بسیاری از علاقه‌مندان به اقلیم ایران مطرح شده است: اگر النینو در حال شکل‌گیری...
فرزانه جعفری همبری، توانانیوز ـ النینو آمده، اما اثر آن در ایران مستقیم نیست
با ورود به آبان ۱۴۰۵، پرسش مهمی برای بسیاری از علاقه‌مندان به اقلیم ایران مطرح شده است: اگر النینو در حال شکل‌گیری و تقویت است، چرا هنوز اثر مشخصی از آن در وضعیت بارش کشور مشاهده نمی‌شود؟ پاسخ علمی این پرسش به تفاوت میان وقوع یک پدیده اقیانوسی، انتقال اثرات آن از طریق جو و ظهور پیامدهای منطقه‌ای وابسته است.
بر اساس گزارش ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶ مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های اقلیم و جامعه (IRI) دانشگاه کلمبیا، النینوی سال ۲۰۲۶ در اقیانوس آرام استوایی مرکزی و شرقی به‌شدت تقویت شده است. شاخص دمای سطح دریا در منطقه نینو ۳٫۴ در بازه ژوئیه تا سپتامبر به مثبت ۲٫۴۶ درجه سلسیوس رسید و مقدار ماه سپتامبر مثبت ۲٫۸۴ درجه گزارش شد. شاخص هفتگی منتهی به ۱۴ اکتبر نیز به مثبت ۳٫۳ درجه سلسیوس افزایش یافت. این اعداد نشان می‌دهند که النینو از مرحله شکل‌گیری اولیه عبور کرده و اکنون رویدادی بسیار قوی است.
بنابراین، مسئله اصلی این نیست که النینو چه زمانی به اقیانوس آرام می‌رسد؛ این پدیده در همان منطقه شکل گرفته است. مسئله این است که آیا و چه زمانی تغییرات گردش عمومی جو ناشی از آن، در الگوهای بارش و دمای ایران بازتاب پیدا می‌کند؟
۲. چرا النینو هنوز به‌صورت بارش محسوس در ایران ظاهر نشده است؟
النینو یک پدیده جوی ـ اقیانوسی است که از افزایش غیرعادی دمای سطح آب در بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی و تغییرات همراه در گردش جو ناشی می‌شود. این پدیده می‌تواند موقعیت همرفت‌های گرمسیری، گردش واکر و الگوهای موجی جو را تغییر دهد؛ اما اثر آن بر تمام مناطق جهان یکسان نیست.
ایران در محدوده‌ای قرار دارد که بارش آن به تعامل چند سامانه وابسته است: جابه‌جایی ناوه‌های موج‌های غربی، موقعیت پرفشار جنب‌حاره‌ای، انتقال رطوبت از مدیترانه و دریای سرخ، شرایط دریای خزر و خلیج فارس، و آرایش پرفشارها و کم‌فشارهای منطقه‌ای. در نتیجه، حتی اگر النینو بسیار قوی باشد، بارش ایران الزاماً بلافاصله افزایش نمی‌یابد.
افزون بر این، تغییرات دمای اقیانوس آرام ابتدا بر گردش بزرگ‌مقیاس جو اثر می‌گذارند. سپس این تغییرات، در صورت قرار گرفتن مسیرهای موجی و مراکز فشار در آرایش مناسب، می‌توانند بر منطقه خاورمیانه تأثیر بگذارند. این فرایند به زمان نیاز دارد و شدت آن نیز از یک فصل به فصل دیگر متفاوت است.
پس تأخیر در مشاهده بارش در ایران، به‌تنهایی نشانه نبود النینو یا شکست پیش‌بینی‌های آن نیست. برای ارزیابی ارتباط میان این پدیده و بارش کشور باید داده‌های جو، اقیانوس و بارش به‌صورت هم‌زمان بررسی شوند.
۳. آخرین پیش‌بینی‌های رسمی چه می‌گویند؟
اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) در گزارش ۸ اکتبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که النینو همچنان در حال تقویت است و احتمال تداوم شرایط قوی تا بسیار قوی در ماه‌های پیش رو بالاست. در همین گزارش، احتمال وقوع یک رویداد تاریخی بر اساس شاخص نسبی نینو اقیانوسی برای دوره اکتبر تا دسامبر ۸۳ درصد برآورد شد.
بااین‌حال، باید بین پیش‌بینی شدت النینو و پیش‌بینی بارش ایران تفاوت قائل شد. پیش‌بینی قوی بودن النینو به این معنا نیست که بارش ایران نیز حتماً بیشتر از میانگین خواهد شد. برای چنین نتیجه‌ای به پیش‌بینی‌های فصلی منطقه‌ای و بررسی الگوهای گردش جو نیاز داریم.
همچنین، احتمال‌های اعلام‌شده مربوط به بازه‌های سه‌ماهه هم‌پوشان هستند؛ بنابراین نباید آن‌ها را به‌عنوان احتمال بارندگی در یک ماه خاص یا در یک استان ایران تفسیر کرد.
۴. آیا آبان زمان آغاز اثر النینو بر ایران است؟
از نظر علمی نمی‌توان برای شروع اثر النینو بر بارش ایران یک تاریخ قطعی، مانند اول آبان یا نیمه آبان، تعیین کرد. پاسخ به شرایط واقعی جو در هر مقطع وابسته است.
برای بررسی وضعیت آبان باید به چند شاخص توجه کرد:
موقعیت ناوه‌های مدیترانه‌ای: آیا سامانه‌های بارشی به سمت ایران حرکت می‌کنند یا مسیر آن‌ها به عرض‌های جغرافیایی بالاتر منتقل شده است؟
انتقال رطوبت: آیا جریان‌های جنوبی و جنوب‌غربی رطوبت کافی را به منطقه می‌رسانند؟
فشار سطح زمین و ارتفاع تراز ۵۰۰ هکتوپاسکال: آیا الگوی فشار و ارتفاع ژئوپتانسیل برای صعود هوا و تشکیل سامانه‌های بارشی مناسب است؟
وضعیت دوقطبی اقیانوس هند: آیا شرایط دمایی این اقیانوس می‌تواند در کنار النینو بر گردش منطقه‌ای جو اثر بگذارد؟
پیش‌بینی‌های چندمدلی: آیا مدل‌های فصلی مختلف درباره افزایش یا کاهش بارش ایران توافق دارند؟
بررسی این متغیرها به تشخیص این موضوع کمک می‌کند که آیا شرایط جوی منطقه با افزایش احتمال بارش سازگار است یا خیر. صرف مشاهده دمای بالای اقیانوس آرام برای نتیجه‌گیری درباره بارندگی ایران کافی نیست.
۵. نقش دوقطبی اقیانوس هند در کنار النینو
یکی از عوامل مهم در بررسی بارش‌های منطقه‌ای، دوقطبی اقیانوس هند یا IOD است. این شاخص اختلاف دمای سطح دریا میان بخش غربی و جنوب‌شرقی اقیانوس هند را نشان می‌دهد و می‌تواند بر همرفت گرمسیری و الگوهای گردش جو تأثیر بگذارد.
طبق گزارش ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶ مؤسسه IRI، شاخص دوقطبی اقیانوس هند در سپتامبر به مثبت ۰٫۵۱ درجه سلسیوس رسید؛ مقداری که با فاز مثبت این پدیده سازگار است. مدل‌ها نیز تداوم احتمالی شرایط مثبت را در ماه‌های پایانی سال نشان می‌دهند.
بااین‌حال، ترکیب النینوی قوی و دوقطبی مثبت اقیانوس هند به‌تنهایی تضمین‌کننده بارش بیشتر در ایران نیست. اثر این دو پدیده بر خاورمیانه به موقعیت مراکز فشار، ساختار موج‌های جوی، فصل و مسیر انتقال رطوبت وابسته است. بنابراین، برای تحلیل بارش ایران باید اثر مشترک این دو پدیده در کنار وضعیت سامانه‌های جوی منطقه بررسی شود.
۶. آیا النینو می‌تواند بارش زمستان ایران را افزایش دهد؟
ارتباط النینو با بارش ایران پیچیده و وابسته به منطقه و فصل است. در برخی سال‌ها ممکن است شرایط اقیانوسی با الگوهای مساعد بارش هم‌زمان شود، اما در سال‌های دیگر، عوامل جوی منطقه‌ای اثر متفاوتی ایجاد کنند.
از دیدگاه اقلیم‌شناسی، باید میان سه مفهوم تمایز قائل شد:
هم‌زمانی: النینو و بارش زیاد در یک دوره رخ داده‌اند.
همبستگی آماری: در مجموعه‌ای از سال‌ها، میان شاخص النینو و بارش رابطه آماری مشاهده شده است.
رابطه علّی: شواهد فیزیکی و تحلیل گردش جو نشان می‌دهند تغییرات مرتبط با النینو واقعاً در ایجاد الگوی بارش نقش داشته‌اند.
صرف هم‌زمانی یا همبستگی برای اثبات رابطه علّی کافی نیست. همچنین، میانگین بارش کل کشور می‌تواند تفاوت‌های منطقه‌ای را پنهان کند؛ برای مثال، ممکن است در یک ناحیه بارش افزایش یابد، در حالی که ناحیه دیگری شرایط خشک‌تری داشته باشد.
به همین دلیل، ارزیابی چشم‌انداز زمستان ۱۴۰۵–۱۴۰۶ باید بر پایه پیش‌بینی‌های فصلی به‌روز، نقشه‌های ناهنجاری بارش و دما، و تحلیل جداگانه مناطق مختلف ایران انجام شود.
۷. جمع‌بندی
با ورود به آبان ۱۴۰۵، النینو نه‌تنها شکل گرفته، بلکه طبق داده‌های اقیانوسی اکتبر در وضعیت بسیار قوی قرار دارد. بااین‌حال، ظهور اثرات آن در ایران به‌صورت افزایش بارش، به‌طور مستقیم و فوری اتفاق نمی‌افتد. گردش عمومی جو، مسیر سامانه‌های مدیترانه‌ای، انتقال رطوبت و وضعیت اقیانوس هند می‌توانند شدت و حتی جهت اثرات منطقه‌ای را تغییر دهند.
در نتیجه، پاسخ به پرسش «پس النینو چه زمانی می‌آید؟» این است که النینو از مدت‌ها پیش در اقیانوس آرام شکل گرفته است؛ آنچه هنوز زمان قطعی ندارد، نحوه و زمان بروز اثرات احتمالی آن بر بارش ایران است. برای تعیین اینکه آیا آبان، آذر یا زمستان امسال بارش بیشتری در انتظار کشور خواهد بود، باید پیش‌بینی‌های فصلی ویژه ایران و داده‌های به‌روز هواشناسی بررسی شوند. از نظر علمی، تعیین یک تاریخ مشخص بدون این اطلاعات قابل اتکا نیست.