تحریم هوایی ایران: آسمانی که بسته شد، همسایگانی که هزینه دادند

مریم حسین‌زاده هنزایی، توانانیوز – تهران، مهر ۱۴۰۵ — از بامداد اول مهر، صنعت هوانوردی ایران با سنگین‌ترین تحریم هوایی تاریخ خود روبرو شد. وزارت خزانه‌داری آمریکا در چارچوب عملیاتی موسوم به «Economic Outcast»، نه‌تنها ۳۶ شرکت هواپیمایی و نهاد مرتبط ایرانی را تحریم کرد، بلکه به فرودگاه‌ها و شرکت‌های خدمات‌دهنده در سراسر جهان هشدار داد که هرگونه سوخت‌رسانی، خدمات فرودگاهی یا فروش بلیت به هواپیماهای ایرانی، به قیمت حذف از نظام مالی دلاری تمام خواهد شد. اما آنچه در روزهای نخست اجرای این تحریم‌ها آشکار شد، تصویری دوگانه بود: آسمان ایران نه کاملاً بسته شد و نه کاملاً باز ماند.

کشورهایی که آسمان خود را بستند

واکنش کشورها به این تحریم‌ها یکسان نبود. جمهوری آذربایجان روشن‌ترین و سریع‌ترین نمونه اعمال محدودیت رسمی بود؛ سازمان هواپیمایی کشوری این کشور اعلام کرد پرواز شرکت‌های ایرانی از ۳۱ شهریور متوقف می‌شود و صراحتاً تحریم‌های آمریکا را دلیل این تصمیم خواند. گرجستان نیز از اجرای سازوکارهای تحریمی علیه شرکت‌های حاضر در فهرست جدید آمریکا خبر داد، هرچند زمان مشخصی برای اجرا اعلام نکرد.

عراق یکی از حساس‌ترین موارد بود. فرودگاه بغداد ارائه خدمات به شرکت‌های هواپیمایی ایرانی را متوقف کرد، اما فرودگاه نجف همچنان میزبان پروازهای ایران باقی ماند. یک مقام آگاه در فرودگاه نجف تأکید کرد که هیچ دستور رسمی مبنی بر توقف پروازهای ایرانی از سوی دولت عراق دریافت نشده است. عمان نیز مسیر پروازهای ماهان به مسقط را بدون ارائه توضیح رسمی متوقف کرد. امارات متحده عربی، یکی از مقاصد کلیدی ایرانیان، تعلیق تمام پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ایران به مقصد این کشور را تأیید کرد. قطر نیز در گزارش‌ها به عنوان یکی از کشورهایی که پروازهای ایران را متوقف کرده، ذکر شده است.

ترکیه: محدودیت هدفمند، نه قطع کامل

وضعیت ترکیه پیچیده‌تر از سایرین بود. ماهان‌ایر، بزرگ‌ترین شرکت خصوصی ایران، پروازهای خود به استانبول، آنکارا و مسقط را متوقف کرد، اما سایر شرکت‌های ایرانی همچنان به استانبول، آنکارا، ازمیر و چند شهر دیگر ترکیه پرواز دارند. این تفاوت نشان می‌دهد که محدودیت‌ها گاه هدفمند و علیه شرکت‌های خاص اعمال می‌شود، نه یک ممنوعیت سراسری.

چین و روسیه: شکاف در اجماع تحریمی

در مقابل، چین صریح‌ترین مخالفت را با تحریم‌های آمریکا اعلام کرد. سخنگوی وزارت خارجه چین این تحریم‌ها را «غیرقانونی» و فاقد مبنای حقوق بین‌الملل خواند. گزارش‌ها نشان می‌دهد یک هواپیمای ماهان در گوانگژو فرود آمده و پروازهای ایران به چین همچنان برقرار است. روسیه نیز در کنار چین به عنوان یکی از کشورهایی که به تحریم‌های یکجانبه آمریکا پایبند نیست، نقش «شریان حیاتی» برای ایران ایفا می‌کند.

هزینه‌ای که همسایگان می‌پردازند

تحریم‌های هوایی نه فقط برای ایران، بلکه برای کشورهای همسایه نیز هزینه‌ساز بوده است. رضا میرابیان، سفیر اسبق ایران در کویت، در گفت‌وگو با خبرگزاری آنا تأکید کرد که پیوستن کشورهای منطقه به این تحریم‌ها «تبعات اقتصادی و معیشتی زیادی» برای خودشان به دنبال دارد. بخش قابل توجهی از شرکت‌های هواپیمایی خصوصی هستند و محدود شدن پروازها و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل هوایی می‌تواند به این شرکت‌ها و اقتصاد این کشورها آسیب وارد کند.

در عراق، آژانس‌های مسافرتی نجف که بخش عمده‌ای از درآمدشان به جابجایی زائران بین ایران و عراق وابسته است، با اختلال جدی مواجه شده‌اند. برخی فروش بلیت را متوقف کرده و مشتریان را به سفر زمینی هدایت می‌کنند — سفری که می‌تواند برای سالمندان یا بیماران بسیار دشوارتر باشد. این پیامدهای غیرمستقیم نشان می‌دهد که تحریم هوایی، ابزاری با اثرات جانبی گسترده برای منطقه است.

تهدید متقابل تهران

ایران نیز بیکار نمانده است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، هشدار داد که اگر کشورهای همسایه با آمریکا همسو شوند و راه هوایی خود را بر روی ایران ببندند، «فرودگاه‌های آن‌ها هم نمی‌توانند پرواز داشته باشند». محمد مخبر، مشاور رهبر ایران، نیز در پیامی هشدارآمیز نوشت: «آسمان یا برای همه باز است یا برای هیچ‌کس». این تهدیدها نشان‌دهنده نگرانی جدی تهران از گسترش دامنه محدودیت‌ها به سایر کشورهای منطقه است.

جمع‌بندی: آسمانی که نه کاملاً بسته، نه کاملاً باز

آنچه در روزهای نخست اجرای تحریم‌های هوایی آمریکا آشکار شد، این است که واشنگتن توانسته بخشی از کشورها را به همراهی وادار کند، اما نتوانسته اجماعی جهانی علیه هوانوردی ایران شکل دهد. پروازهای ایران به چین، برخی مقاصد ترکیه، نجف، تایلند، افغانستان و چند کشور دیگر همچنان برقرار است. اما هزینه‌های ناشی از این تحریم — چه برای ایران و چه برای همسایگانی که تسلیم فشار شده‌اند — می‌تواند در میان‌مدت چهره اقتصاد منطقه را تغییر دهد. آنچه روشن است، این است که آسمان ایران نه به‌طور کامل بسته شده و نه به‌طور کامل باز مانده؛ بلکه در وضعیتی مبهم و پرنوسان معلق است.