دریای چین جنوبی؛ رقابت بر سر قلمرو، منابع و تسلط بر یکی از مهمترین آبراهههای جهان
فرزانه جعفری همبری، توانانیوز ـدر جغرافیای سیاسی، دریاها فقط پهنههایی آبی برای حملونقل و تجارت نیستند؛ آنها میتوانند به عرصه رقابت قدرتهای منطقهای و جهانی تبدیل شوند. دریای چین جنوبی یکی...
فرزانه جعفری همبری، توانانیوز ـدر جغرافیای سیاسی، دریاها فقط پهنههایی آبی برای حملونقل و تجارت نیستند؛ آنها میتوانند به عرصه رقابت قدرتهای منطقهای و جهانی تبدیل شوند. دریای چین جنوبی یکی از مهمترین نمونههای این مسئله است؛ منطقهای که اختلاف بر سر جزایر، مرزهای دریایی، منابع انرژی و کنترل مسیرهای کشتیرانی، آن را به یکی از حساسترین کانونهای ژئوپلیتیکی جهان تبدیل کرده است.
تحولات دیپلماتیک نوامبر ۲۰۲۶ بار دیگر اهمیت این منطقه را برجسته کرده است. چین و کشورهای عضو آسهآن در مذاکرات مربوط به تدوین منشور رفتاری دریای چین جنوبی پیشرفت داشتهاند، اما اختلافات اصلی همچنان باقی است.
چرا دریای چین جنوبی اهمیت ژئوپلیتیکی دارد؟
دریای چین جنوبی در غرب اقیانوس آرام و میان شرق و جنوب شرق آسیا قرار گرفته است. این پهنه آبی از نظر جغرافیایی میان چین، تایوان، فیلیپین، ویتنام، مالزی و برونئی قرار دارد.
اهمیت این منطقه را میتوان در سه عامل اصلی بررسی کرد:
۱. موقعیت ارتباطی: این دریا یکی از مسیرهای مهم تجارت دریایی جهان است و ارتباط اقتصادی شرق آسیا با سایر مناطق را تسهیل میکند.
۲. منابع طبیعی: وجود ذخایر احتمالی نفت و گاز در بستر دریا و منابع شیلاتی، ارزش اقتصادی و راهبردی منطقه را افزایش داده است.
۳. موقعیت نظامی: نزدیکی این پهنه به مسیرهای دریایی و پایگاههای نظامی کشورهای منطقه، اهمیت آن را در موازنه قدرت آسیا افزایش داده است.
در نتیجه، کنترل و دسترسی به این منطقه فقط مسئلهای اقتصادی نیست، بلکه با امنیت ملی و نفوذ سیاسی کشورها ارتباط مستقیم دارد.

اختلافات سرزمینی؛ چرا چند کشور بر سر یک دریا رقابت میکنند؟
بخش مهمی از اختلافات دریای چین جنوبی به مالکیت جزایر و صخرههای دریایی و تعیین محدوده مناطق دریایی مربوط میشود.
چین ادعاهای گستردهای درباره بخشهایی از این دریا دارد. فیلیپین، ویتنام، مالزی و برونئی نیز در بخشهایی از این پهنه دریایی ادعاهای سرزمینی و حقوقی دارند. تایوان نیز در این اختلافات نقش دارد.
یکی از مهمترین نقاط مورد اختلاف، مجمعالجزایر اسپراتلی است. این مجموعه شامل جزایر کوچک، صخرهها و آبسنگهایی است که به دلیل موقعیت جغرافیایی و امکان اثرگذاری بر حقوق دریایی، اهمیت راهبردی دارند.
در چنین شرایطی، حتی یک صخره کوچک نیز میتواند به موضوعی مهم در مذاکرات سیاسی و حقوق بینالملل تبدیل شود؛ زیرا وضعیت حقوقی عوارض دریایی در تعیین برخی حقوق و محدودههای دریایی مؤثر است.
تحول جدید نوامبر ۲۰۲۶؛ مذاکرات چین و آسهآن
یکی از مهمترین تحولات اخیر، پیشرفت مذاکرات چین و اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا (آسهآن) برای تدوین منشور رفتاری دریای چین جنوبی است.
بر اساس گزارش منتشرشده در ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶، طرفهای مذاکرهکننده درباره حدود ۸۰ درصد از متن پیشنهادی به توافق اولیه رسیدهاند؛ بااینحال، دستیابی به توافق نهایی در سال جاری میلادی امکانپذیر نشده و مذاکرات به سال آینده موکول شده است.
سه موضوع همچنان محل اختلاف هستند:
• محدوده جغرافیایی اجرای توافق؛
• تعریف اصطلاحات و موضوعات حساس در متن منشور؛
• الزامآور بودن حقوقی توافق برای کشورهای عضو.
این اختلافات نشان میدهد که مسئله فقط تدوین یک سند دیپلماتیک نیست؛ بلکه هر کشور تلاش میکند چارچوب حقوقی آینده را به شکلی تنظیم کند که منافع سرزمینی و راهبردی آن حفظ شود.
رقابت چین و آمریکا؛ دریای چین جنوبی به عرصه موازنه قدرت تبدیل شده است
اهمیت دریای چین جنوبی از سطح اختلافات میان کشورهای ساحلی فراتر رفته و به یکی از محورهای رقابت چین و آمریکا تبدیل شده است.

چین این منطقه را بخشی از حوزه امنیتی و راهبردی خود میداند و با گسترش حضور دریایی و تقویت موقعیت خود در برخی جزایر و عوارض دریایی، تلاش میکند نفوذ منطقهای خود را افزایش دهد.
در مقابل، ایالات متحده بر آزادی کشتیرانی و حفظ امنیت مسیرهای دریایی تأکید دارد و از متحدان منطقهای خود، بهویژه فیلیپین، حمایت امنیتی میکند.
از دیدگاه ژئوپلیتیکی، این وضعیت نشاندهنده رقابت دو قدرت برای تأثیرگذاری بر نظم امنیتی شرق آسیاست. هرگونه افزایش تنش در این منطقه میتواند روابط اقتصادی و امنیتی کشورهای متعددی را تحت تأثیر قرار دهد.
اهمیت جغرافیای حقوقی در منازعات دریایی
یکی از ابعاد کمتر مورد توجه این مناقشه، ارتباط میان جغرافیای طبیعی و حقوق بینالملل دریاهاست.
در حقوق دریاها، همه عوارض دریایی وضعیت یکسانی ندارند. جزیرهای که قابلیت سکونت انسانی یا حیات اقتصادی مستقل داشته باشد، از نظر حقوقی میتواند با یک صخره یا آبسنگ تفاوت داشته باشد.
این تفاوت در تعیین محدوده دریای سرزمینی، منطقه انحصاری اقتصادی و فلات قاره اهمیت پیدا میکند.
بنابراین، شناسایی دقیق موقعیت جغرافیایی جزایر، ویژگیهای طبیعی آنها و تعیین خطوط مبنا، بخش مهمی از اختلافات حقوقی و سیاسی در دریای چین جنوبی را تشکیل میدهد.

پیامدهای احتمالی برای اقتصاد جهانی
دریای چین جنوبی یکی از مسیرهای مهم حملونقل دریایی بینالمللی است. هرگونه اختلال گسترده در این منطقه میتواند بر زنجیره تأمین جهانی، هزینه حملونقل و تجارت کشورهای وابسته به واردات و صادرات دریایی تأثیر بگذارد.
کشورهایی مانند ژاپن، کره جنوبی و چین برای تجارت خارجی خود به مسیرهای دریایی شرق و جنوب شرق آسیا وابستگی قابل توجهی دارند.
ازاینرو، افزایش تنش نظامی یا محدودیت در عبور کشتیها میتواند پیامدهایی فراتر از کشورهای مدعی مالکیت داشته باشد و اقتصادهای دورتر را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
تحلیل جغرافیای سیاسی
دریای چین جنوبی نمونه روشنی از پیوند میان موقعیت جغرافیایی، منابع طبیعی و قدرت سیاسی است. در این منطقه، ارزش یک محدوده دریایی صرفاً با وسعت آن سنجیده نمیشود؛ بلکه موقعیت آن نسبت به مسیرهای تجارت جهانی، منابع زیرزمینی و نقاط راهبردی نیز اهمیت دارد.
مذاکرات اخیر چین و آسهآن نشان میدهد که کشورها در کنار ابزارهای نظامی، از دیپلماسی و سازوکارهای حقوقی نیز برای مدیریت رقابت استفاده میکنند.
بااینحال، توافق بر سر اصول کلی لزوماً به معنای حل اختلافات سرزمینی نیست. حتی در صورت نهاییشدن منشور رفتاری، مسئله مالکیت جزایر و تعیین حقوق دریایی همچنان میتواند موضوع اختلاف باقی بماند.
جمعبندی
دریای چین جنوبی یکی از مهمترین نمونههای ژئوپلیتیک معاصر است؛ منطقهای که در آن جغرافیای طبیعی، تجارت بینالمللی، منابع انرژی و رقابت قدرتهای بزرگ به یکدیگر پیوند خوردهاند.
پیشرفت مذاکرات چین و آسهآن در نوامبر ۲۰۲۶ میتواند فرصتی برای کاهش تنشها ایجاد کند، اما اختلاف بر سر محدوده جغرافیایی توافق و الزامآور بودن آن نشان میدهد که مسیر دستیابی به یک نظم پایدار دریایی همچنان دشوار است.
این تحولات بار دیگر نشان میدهد که در جهان امروز، تسلط بر فضاهای جغرافیایی و مسیرهای ارتباطی، یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت کشورها به شمار میرود.
منابع
۱. گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس درباره مذاکرات چین و آسهآن برای تدوین منشور رفتاری دریای چین جنوبی، ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶.
۲. گزارشهای تحلیلی مؤسسات پژوهشی درباره رقابت ژئوپلیتیکی چین و آمریکا در شرق آسیا.
۳. کنوانسیون حقوق دریاها سازمان ملل متحد (UNCLOS)، مباحث مربوط به دریای سرزمینی، منطقه انحصاری اقتصادی و فلات قاره.