شهرها چگونه به کانون گسترش گونه‌های مهاجم تبدیل می‌شوند؟

فرزانه جعفری همبری، توانانیوز ـ گسترش شهرنشینی فقط چهره و کاربری زمین را تغییر نمی‌دهد؛ شهرها می‌توانند به مسیرهایی برای ورود و استقرار گونه‌های غیربومی نیز تبدیل شوند. یک پژوهش جدید منتشرشده در Nature Cities نشان می‌دهد شهرنشینی با افزایش حضور مهره‌داران غیربومی در شهرهای مختلف جهان ارتباط دارد. (Nature⁠)

محققان در این مطالعه بررسی کرده‌اند که چگونه عواملی مانند شدت توسعه شهری، تغییر زیستگاه و شرایط اقلیمی می‌توانند بر تنوع گونه‌های غیربومی اثر بگذارند. نتیجه نشان می‌دهد شهرهای توسعه‌یافته‌تر در بسیاری از موارد با غنای بیشتری از مهره‌داران غیربومی مواجه هستند.

یکی از دلایل اصلی، افزایش جابه‌جایی انسان و کالا است. بنادر، فرودگاه‌ها، جاده‌ها و شبکه‌های تجاری می‌توانند مسیر انتقال گونه‌ها را از یک منطقه جغرافیایی به منطقه‌ای دیگر فراهم کنند. پس از ورود نیز پارک‌ها، باغ‌ها، فضاهای سبز و محیط‌های مصنوعی شهری ممکن است شرایط مناسبی برای استقرار برخی گونه‌ها ایجاد کنند.

از دیدگاه جغرافیا، مسئله زمانی مهم‌تر می‌شود که شهر را یک جزیره جدا از محیط پیرامون در نظر نگیریم. شهرها در واقع بخشی از یک شبکه فضایی هستند که از طریق حمل‌ونقل، تجارت، رودخانه‌ها و کریدورهای سبز با مناطق دیگر ارتباط دارند. همین ارتباطات می‌توانند سرعت انتشار گونه‌های غیربومی را افزایش دهند.

تغییرات اقلیمی نیز می‌تواند این روند را پیچیده‌تر کند. گرم‌تر شدن شهرها و تغییر شرایط دمایی ممکن است به برخی گونه‌ها اجازه دهد در مناطقی که پیش‌تر برایشان نامناسب بوده، زنده بمانند و تولیدمثل کنند. بنابراین در آینده، ترکیب «شهرنشینی، جابه‌جایی انسان و تغییر اقلیم» می‌تواند نقشه پراکنش برخی گونه‌ها را تغییر دهد.

پیامد این تغییرات فقط زیست‌محیطی نیست. گونه‌های مهاجم می‌توانند با گونه‌های بومی برای غذا و زیستگاه رقابت کنند، ساختار اکوسیستم‌های شهری را تغییر دهند و در برخی موارد هزینه‌های مدیریت شهری و حفاظت از تنوع زیستی را افزایش دهند.

این مسئله برای شهرهای ایران نیز قابل توجه است؛ به‌ویژه شهرهای بزرگ و مناطق ساحلی که ارتباط بیشتری با شبکه‌های حمل‌ونقل بین‌المللی دارند. بنادر جنوبی و شمالی، مناطق گردشگری و کلان‌شهرها می‌توانند در آینده نیازمند پایش دقیق‌تر گونه‌های غیربومی باشند.

از منظر برنامه‌ریزی شهری، بنابراین فضای سبز تنها نباید بر اساس زیبایی یا میزان پوشش گیاهی طراحی شود. انتخاب گونه‌های مناسب، پایش گونه‌های غیربومی و ایجاد شبکه‌های سبز سازگار با اکوسیستم بومی می‌تواند بخشی از برنامه مدیریت زیست‌محیطی شهرها باشد.

شهر آینده فقط با مسئله گرما، سیلاب و کمبود آب مواجه نیست؛ تغییر ترکیب زیستی نیز یکی از پیامدهای کمتر دیده‌شده گسترش شهرنشینی است. شناخت الگوهای فضایی ورود و استقرار گونه‌های غیربومی می‌تواند به یکی از موضوعات مهم جغرافیای شهری و برنامه‌ریزی محیطی در سال‌های آینده تبدیل شود.

منبع: Nature Cities، پژوهش «Urbanization promotes biological invasions in global cities»، منتشرشده در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶. (Nature⁠)