مریم حسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ با تشدید تنشهای نظامی در خاورمیانه و اعمال محاصره دریایی از سوی نیروهای آمریکایی بر بنادر جنوبی ایران از ۱۳ آوریل ۲۰۲۶، راهبردهای تأمین کالا و تداوم تجارت خارجی کشور با چالش جدی مواجه شده است. در چنین شرایطی، فعالسازی کریدور شرقی از طریق بنادر کراچی و گوادر پاکستان و استفاده از ظرفیتهای ریلی و مرزهای شرقی، به عنوان یک راهبرد جایگزین و حیاتی در دستور کار قرار گرفته است. این گزارش به تحلیل ابعاد مختلف این تحول راهبردی میپردازد.
بسترها و ضرورتهای شکلگیری کریدور شرقی
از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، همزمان با آغاز حملات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، تنگه هرمز به یکی از کانونهای اصلی بحران تبدیل شد. در پی آن، دولت آمریکا از ۱۳ آوریل محاصره دریایی بنادر ایران را به اجرا گذاشت. بر اساس گزارشهای منتشر شده، تا اواخر ماه مه، نیروهای آمریکایی موفق به متوقف کردن ۵۸ فروند کشتی تجاری، از کار انداختن ۶ فروند و تغییر مسیر ۱۲۲ فروند دیگر شدهاند. این محاصره که بر اساس اعلام فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) «کاملاً اجرایی میشود»، دسترسی به بنادر جنوبی ایران از جمله بندرعباس را با اختلال جدی مواجه ساخته است.
در چنین وضعیتی، بنادر کراچی و گوادر پاکستان که خارج از محدوده محاصره دریایی و در شرق تنگه هرمز قرار دارند، به مسیرهای جایگزین مهمی برای تأمین کالاهای اساسی ایران تبدیل شدهاند. بازارهای جهانی نیز تحت تأثیر این محاصره، شاهد نوسانات قیمتی بودهاند.
زیرساخت ریلی کریدور شرقی
بر اساس اطلاعات موجود، خط ریلی فعلی از بندر کراچی پاکستان آغاز و پس از عبور از شهرهایی همچون حیدرآباد و روهری، به مرز ایران در میرجاوه متصل میشود. زاهدان نیز به عنوان مهمترین گره ریلی در شرق کشور، قطب ترانزیتی محسوب میشود.
در حال حاضر، خط ریلی زاهدان به میرجاوه نزدیک به یک قرن قدمت دارد و کارشناسان معتقدند این مسیر نیازمند بازسازی و بهروزرسانی بر اساس استانداردهای جدید است. با این حال، همین زیرساخت موجود میتواند نقش کلیدی در انتقال کالا از پاکستان به عمق خاک ایران ایفا کند.
پیش از این، قطار مسافری زاهدان-کویته از سال ۲۰۱۴ متوقف شده، اما سرویس حمل بار همچنان فعال است.
توسعه مسیرهای جادهای؛ گامی مکمل برای کریدور شرقی
در ۲۵ آوریل ۲۰۲۶، دولت پاکستان «دستورالعمل ترانزیت کالا از طریق قلمرو پاکستان ۲۰۲۶» را صادر کرد که بر اساس آن، ۶ مسیر جادهای رسمی برای حمل کالا به ایران تعریف شده است. این مسیرها شامل کریدور گوادر-گبد، کراچی/بندر قاسم-لیاری، کراچی-خوزدار-دالباندین-تفتان و مسیرهای دیگری است که با هدف تسهیل جریان کالا طراحی شدهاند.
طبق گزارشها، بیش از ۳٬۰۰۰ کانتینر حامل کالاهای مورد نیاز ایران، پیش از صدور این دستورالعمل در بندر کراچی معطل مانده بودند و اجرای این مسیرها، امکان تخلیه و حمل آنها را از طریق مرزهای زمینی فراهم آورده است.
نکته قابل توجه، رشد چشمگیر فعالیت بندر گوادر در این دوره است. در حالی که در کل سال ۲۰۲۵ حدود ۸٬۳۰۰ کانتینر در این بندر جابجا شده بود، تنها در چند هفته آوریل ۲۰۲۶، ۱۱٬۰۰۰ کانتینر در گوادر تخلیه و بارگیری شده است. میزان استفاده از ظرفیت بندر گوادر نیز به حدود ۳۰ درصد رسیده است.
ابعاد اقتصادی و کاهش هزینههای لجستیکی
فعالسازی کریدور شرقی پیامدهای اقتصادی قابل توجهی در پی داشته است:
۱. کاهش هزینه حملونقل: بر اساس برخی برآوردها، استفاده از کریدور زمینی نسبت به مسیرهای دریایی میتواند هزینههای لجستیکی را بین ۲۵ تا ۳۰ درصد کاهش دهد. این کاهش عمدتاً ناشی از حذف ریسکهای محاصره دریایی و کاهش زمان ترانزیت است.
۲. کاهش تعرفهها برای جذب ترانزیت: دولت پاکستان در اقدامی راهبردی، عوارض پهلوگیری کشتیهای حامل بار ترانزیتی را ۲۵ درصد کاهش داده و هزینههای مربوط به کانتینرهای ترانزیت بینالمللی را تا ۴۰ درصد تخفیف داده است. همچنین انبارداری رایگان کالاهای عمومی به مدت یک ماه (در مقابل ۵ روز استاندارد) ارائه میشود.
۳. بازگشایی مسیر جدید به بازارهای آسیای مرکزی: فعالسازی این کریدور نه تنها دسترسی ایران به کالاها را تسهیل میکند، بلکه مسیر تازهای برای تجارت با کشورهای آسیای مرکزی از طریق خاک پاکستان و ایران فراهم آورده است. نخستین محموله تجاری از طریق این کریدور به تاشکند، پایتخت ازبکستان رسیده است.
ابعاد ژئوپلیتیک و همگرایی منطقهای
کریدور شرقی
فراتر از یک مسیر جایگزین لجستیکی، دارای ابعاد ژئوپلیتیک عمیقی است:
· هدفگذاری تجارت دوجانبه ۱۰ میلیارد دلاری: ایران و پاکستان برنامه افزایش حجم تجارت دوجانبه از حدود ۳ میلیارد دلار فعلی به ۱۰ میلیارد دلار را در دستور کار دارند و ۱۲ سند همکاری در حوزههای مختلف منعقد شده است.
· همکاری گوادر و چابهار: دو بندر استراتژیک گوادر (پاکستان) و چابهار (ایران) که تنها ۷۵ کیلومتر با یکدیگر فاصله هوایی دارند، وارد فاز تازهای از همکاری شدهاند. هیئتهای بلندپایه ایرانی از منطقه آزاد چابهار در اردیبهشت ۱۴۰۵ از گوادر بازدید کردهاند و تفاهمنامههایی برای ایجاد شبکه لجستیک مشترک و همکاریهای ترانزیتی امضا شده است.
· ارتباط با راهگذر اقتصادی چین-پاکستان (CPEC): کریدور شرقی از طریق مرزهای جنوب شرقی ایران، به شبکه ۳٬۰۰۰ کیلومتری راهگذر اقتصادی چین-پاکستان متصل میشود که غرب چین را به اقیانوس هند پیوند میدهد. کارشناسان معتقدند این اتصال، مسیر جدیدی برای تجارت تهران، پکن و کشورهای آسیای مرکزی میگشاید.
· تحول در نقشآفرینی منطقهای: تحلیلگران بینالمللی بر این باورند که ترکیب دو کریدور شرقی-غربی و شمال-جنوب (که راهآهن چابهار-زاهدان با پیشرفت بیش از ۹۰ درصد در آن نقش کلیدی دارد)، «مثلث لجستیک» جدیدی ایجاد خواهد کرد که جایگاه ایران را از «کشور ترانزیتی» به «هاب منطقهای» ارتقا میبخشد.
چالشها و آسیبپذیریهای مسیر
با وجود ظرفیتهای چشمگیر، فعالسازی کریدور شرقی با موانع قابل توجهی نیز روبهروست:
نخست، مسائل امنیتی در مسیرهای ترانزیتی، به ویژه در استان بلوچستان پاکستان که نیروهای تجزیهطلب فعالیت دارند، یکی از مهمترین دغدغهها به شمار میرود.
دوم، فرسودگی زیرساختهای ریلی. خط آهن زاهدان-میرجاوه که قدمتی نزدیک به یک قرن دارد، نیازمند بازسازی و بروزرسانی اساسی است. مقامات دو کشور بر تعمیر و بازسازی بخش ریلی کویته-تفتان تأکید کردهاند و راهآهن پاکستان با مشکلات ناشی از فرسودگی ریلها و پلهای قدیمی دستوپنجه نرم میکند.
سوم، فقدان هماهنگی کامل گمرکی و رویههای اداری پیچیده که میتواند زمان ترانزیت را افزایش دهد. فعالان اقتصادی طرفین خواستار سادهسازی تشریفات گمرکی و مدرنسازی مدیریت مرزها هستند.
چهارم، احتمال تشدید تحریمهای ثانویه آمریکا علیه شرکتهایی که در ترانزیت کالا به ایران نقش دارند. هرچند دولت پاکستان با تدبیر حقوقی و عنوان «عبور موقت کالاهای کشور ثالث» سعی در دور زدن این فشارها دارد، اما این ریسک همواره وجود دارد.
چشمانداز و جمعبندی
فعالسازی کریدور شرقی در شرایط محاصره دریایی بنادر جنوبی، یک ابتکار راهبردی و مبتکرانه است که بُعد جدیدی به دیپلماسی اقتصادی ایران بخشیده است. مزایای این طرح فراتر از رفع نیازهای فوری کشور در دوران بحران است؛ این کریدور میتواند زیرساخت تازهای برای توسعه تجارت منطقهای، کاهش وابستگی به مسیرهای دریایی پرمخاطره و تقویت جایگاه ترانزیتی ایران در نقشه تجارت جهانی ایجاد کند.
با این حال، تحقق کامل پتانسیلهای این کریدور، مستلزم سرمایهگذاری گسترده در بازسازی خطوط ریلی فرسوده، تأمین امنیت مسیرهای ترانزیتی، تسهیل فرآیندهای گمرکی و توسعه همکاریهای لجستیک با پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی است. در صورت رفع این موانع، کریدور شرقی میتواند از یک «مسیر جایگزین موقت» به یکی از ستونهای اصلی تجارت خارجی ایران در آینده تبدیل شود.
مریم حسین زاده هنزایی
وکیل پایه یک دادگستری
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟