ماهواره‌ها نشان دادند آب شیرین زمین کجا ناپدید می‌شود؛ جنوب ایران در میان کانون‌های بحرانی
فرزانه جعفری همبری، توانانیوز – یک مطالعه جدید با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای نشان داده است که تغییرات ذخیره آب شیرین در خشکی‌های جهان، در برخی مناطق بسیار شدیدتر از برآوردهای...
فرزانه جعفری همبری، توانانیوز – یک مطالعه جدید با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای نشان داده است که تغییرات ذخیره آب شیرین در خشکی‌های جهان، در برخی مناطق بسیار شدیدتر از برآوردهای قبلی بوده است. پژوهشگران با بررسی داده‌های ماهواره‌های GRACE و GRACE-FO در فاصله سال‌های ۲۰۰۲ تا ۲۰۲۵، نقشه‌ای با تفکیک مکانی بالاتر از تغییرات ذخیره آب زمینی تهیه کرده‌اند.
نتایج نشان می‌دهد کاهش ذخیره آب در برخی مناطق جهان، به‌ویژه مناطقی که کشاورزی به آب زیرزمینی وابسته است، بسیار جدی شده است. در میان این مناطق، شمال هند، جنوب ایران و بخش‌هایی از ایالات متحده به‌عنوان کانون‌های مهم کاهش ذخیره آب شناسایی شده‌اند.
ماهواره چگونه آب زیر زمین را می‌بیند؟
ماهواره‌های GRACE مستقیماً سطح آب یک سفره زیرزمینی را اندازه‌گیری نمی‌کنند. این ماهواره‌ها تغییرات بسیار کوچک در میدان گرانش زمین را ثبت می‌کنند؛ تغییراتی که بخشی از آن‌ها ناشی از جابه‌جایی جرم آب در سطح زمین و زیر زمین است.
با بررسی این تغییرات در طول زمان، پژوهشگران می‌توانند تغییرات ذخیره آب زمینی را در مقیاس‌های منطقه‌ای شناسایی کنند. این ذخیره شامل آب زیرزمینی، رطوبت خاک، آب سطحی و دیگر اشکال آب موجود در خشکی است.
چرا این مطالعه با مطالعات قبلی متفاوت است؟
یکی از نکات مهم این پژوهش، افزایش تفکیک مکانی داده‌هاست. روش جدید باعث شده الگوهای افزایش و کاهش ذخیره آب در مناطق کوچک‌تر بهتر شناسایی شوند.
بر اساس نتایج مطالعه، روندهای منطقه‌ای ذخیره آب که با روش جدید شناسایی شده‌اند، به‌طور میانگین حدود ۳۳ درصد بزرگ‌تر از برآوردهای حاصل از روش‌های سنتی بوده‌اند. به بیان ساده‌تر، تصویر قبلی از شدت تغییرات آب در برخی مناطق بیش از حد «محو» بوده است.
انسان یا اقلیم؛ کدام عامل مهم‌تر است؟
یکی از بخش‌های جالب پژوهش این است که محققان فقط کاهش یا افزایش آب را بررسی نکردند؛ بلکه تلاش کردند سهم عوامل انسانی و اقلیمی را نیز از یکدیگر تفکیک کنند.
نتایج نشان داد در ۹۴ منطقه، تغییرات ذخیره آب از حد تغییرات معمول فراتر رفته است. در ۴۰ مورد از این مناطق، فعالیت‌های انسانی مانند برداشت آب، آبیاری و تغییرات کاربری زمین نقش اصلی‌تری نسبت به نوسانات اقلیمی داشته‌اند.
کشاورزی؛ موتور پنهان کاهش آب زیرزمینی
یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش ذخیره آب، برداشت آب زیرزمینی برای آبیاری است.
در مناطقی که کشاورزی به سفره‌های زیرزمینی وابسته است، ممکن است میزان برداشت برای تولید محصولات کشاورزی از سرعت طبیعی تغذیه سفره بیشتر شود. در این حالت، حتی اگر چند سال بارندگی مناسبی رخ دهد، ذخیره آب زیرزمینی الزاماً به سرعت به وضعیت قبلی بازنمی‌گردد.
در مقابل، بعضی مناطق افزایش ذخیره آب داشته‌اند. پر شدن مخازن سدها، آبیاری با آب سطحی و برخی تغییرات پوشش زمین از جمله عواملی بوده‌اند که در این مناطق با افزایش ذخیره آب ارتباط داشته‌اند.
جنوب ایران چرا اهمیت دارد؟
قرار گرفتن جنوب ایران در میان کانون‌های کاهش ذخیره آب، از نظر جغرافیایی اهمیت زیادی دارد. این منطقه در اقلیمی قرار گرفته که محدودیت طبیعی منابع آب، تبخیر بالا و فشار انسانی بر منابع آب می‌توانند هم‌زمان عمل کنند.
در چنین شرایطی، برداشت آب زیرزمینی برای کشاورزی می‌تواند فشار بیشتری بر ذخایر آب وارد کند. مسئله فقط کاهش سطح آب چاه‌ها نیست؛ افت ذخیره آب زیرزمینی می‌تواند پیامدهایی مانند افزایش هزینه پمپاژ، کاهش دسترسی به آب، تغییر شرایط کشاورزی و در برخی مناطق تشدید فرونشست زمین داشته باشد.
با این حال، داده‌های GRACE میزان تغییر ذخیره آب را نشان می‌دهند، نه اینکه دقیقاً چه مقدار آب در یک سفره مشخص باقی مانده است. بنابراین از این داده‌ها نمی‌توان زمان دقیق «تمام شدن» آب یک منطقه را محاسبه کرد.
آب در یک منطقه زیاد می‌شود، اما منطقه دیگر کم‌آب‌تر می‌شود
یکی از نکات مهم مطالعه این است که افزایش ذخیره آب در یک منطقه الزاماً به معنای بهبود وضعیت آب در مناطق اطراف نیست.
برای مثال، ساخت یک مخزن بزرگ می‌تواند باعث افزایش ذخیره آب در یک محدوده شود، اما هم‌زمان تغییر جریان رودخانه می‌تواند بر مناطق پایین‌دست اثر بگذارد.
به همین دلیل، مدیریت منابع آب باید در مقیاس حوضه آبریز انجام شود، نه فقط بر اساس وضعیت یک سد، یک شهر یا یک استان.
هشدار جدید برای مدیریت منابع آب
این یافته‌ها در شرایطی منتشر شده‌اند که سازمان جهانی هواشناسی نیز در گزارش وضعیت منابع آب جهان اعلام کرده است سال ۲۰۲۵ یکی از خشک‌ترین سال‌ها برای دبی رودخانه‌ها در بیش از سه دهه گذشته بوده و ذخیره آب در خشکی‌های زمین طی دهه اخیر کاهش یافته است.
ترکیب این نتایج نشان می‌دهد بحران آب را نمی‌توان فقط با شاخص بارش یا میزان آب پشت سدها سنجید.
برای شناخت وضعیت واقعی منابع آب باید هم‌زمان آب‌های سطحی، آب زیرزمینی، رطوبت خاک، یخچال‌ها و تغییرات مصرف انسانی بررسی شوند.
اهمیت سنجش از دور در آینده
مزیت مهم این روش آن است که می‌توان تغییرات منابع آب را در مناطق بسیار وسیعی که شبکه پایش زمینی ضعیفی دارند نیز بررسی کرد.
برای ایران، ترکیب داده‌های GRACE با داده‌های چاه‌های مشاهده‌ای، تصاویر ماهواره‌ای، بارش، تبخیر و تعرق، تغییرات کاربری زمین و داده‌های کشاورزی می‌تواند یک سامانه قدرتمند برای پایش منابع آب ایجاد کند.
چنین رویکردی می‌تواند مشخص کند کدام حوضه‌ها بیشترین افت ذخیره آب را دارند و آیا عامل اصلی کاهش آب، خشکسالی و تغییرات اقلیمی است یا برداشت انسانی.
نتیجه
ماهواره‌ها اکنون فقط تغییرات سطح زمین را مشاهده نمی‌کنند؛ بلکه می‌توانند نشانه‌های تغییر جرم آب در زیر پای ما را نیز آشکار کنند.
مطالعه جدید نشان می‌دهد کاهش ذخیره آب شیرین در برخی مناطق جهان شدیدتر از برآوردهای قبلی است و فعالیت‌های انسانی، به‌ویژه برداشت آب برای کشاورزی، در بسیاری از کانون‌های بحرانی نقش مهمی دارد. جنوب ایران نیز در میان مناطقی قرار گرفته که کاهش ذخیره آب در آن‌ها مورد توجه این پژوهش قرار گرفته است.
پیام اصلی برای جغرافیای منابع آب روشن است: برای فهم بحران آب دیگر کافی نیست فقط بدانیم چقدر باران باریده یا چه مقدار آب پشت سدهاست؛ باید بدانیم در زیر سطح زمین چه مقدار آب از دست می‌رود و این کاهش دقیقاً در کجا اتفاق می‌افتد.
منبع:
O’Neill, M. M., Rodell, M., & Loomis, B. D. (2026). Spatially Refined Satellite Gravimetry Captures Human Signatures in Global Terrestrial Water Storage Trends. Proceedings of the National Academy of Sciences.