میلیون ساختمان؛ نقشه جدیدی از نابرابری شهری در جهان

فرزانه جعفری همبری، توانانیوز ـ شهرهای جهان فقط از نظر جمعیت و وسعت با یکدیگر تفاوت ندارند؛ حجم مصالحی که در ساختمان‌های آنها انباشته شده نیز به‌شدت متفاوت است. یک پژوهش جدید در Nature Cities با بررسی بیش از ۶۰۶ میلیون ساختمان در سراسر جهان، برای نخستین‌بار تصویری گسترده از میزان مصالح ساختمانی موجود در شهرها و ارتباط آن با شکل توسعه شهری ارائه کرده است. (Nature⁠)

پژوهشگران با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، داده‌های مکانی و اطلاعات مربوط به مصالح ساختمانی، حجم مواد به‌کاررفته در ساختمان‌ها را در مقیاس جهانی برآورد کردند. بر اساس این مطالعه، حدود ۸۳۵ میلیارد تن مصالح در ساختمان‌های مورد بررسی در حال استفاده است؛ رقمی که نشان می‌دهد توسعه شهری فقط زمین بیشتری مصرف نمی‌کند، بلکه حجم عظیمی از مواد خام را نیز در خود انباشته می‌کند. (UM School for Environment and Sustainability⁠)

یکی از نکات مهم پژوهش، ارتباط میان فرم شهر و مصرف مصالح است. ساختمان‌های کوتاه و نسبتاً متراکم، در برخی شرایط می‌توانند فضای بیشتری را با مصرف مصالح کمتر فراهم کنند. در مقابل، ساختمان‌های بلند معمولاً برای سازه خود به مصالح بیشتری مانند فولاد نیاز دارند، هرچند همین ساختمان‌ها می‌توانند جمعیت بیشتری را در سطح زمین محدودتری جای دهند. بنابراین بین مصرف مصالح، تراکم شهری و میزان استفاده از زمین یک رابطه پیچیده وجود دارد. (UM School for Environment and Sustainability⁠)

از دیدگاه جغرافیا، اهمیت این یافته در آن است که «شکل شهر» به یک عامل مؤثر در مصرف منابع تبدیل می‌شود. دو شهر با جمعیت مشابه ممکن است به دلیل تفاوت در ارتفاع ساختمان‌ها، تراکم، پراکندگی سکونتگاه‌ها و الگوی توسعه شهری، نیاز کاملاً متفاوتی به مصالح داشته باشند.

این مسئله در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که جمعیت شهری جهان همچنان در حال افزایش است. ساخت میلیون‌ها واحد مسکونی و زیرساخت جدید در دهه‌های آینده، تقاضا برای فولاد، سیمان، بتن، آجر و سایر مصالح را افزایش خواهد داد. بنابراین تصمیم‌های امروز درباره نحوه گسترش شهرها می‌تواند برای چند دهه بر مصرف منابع و انتشار کربن اثر بگذارد.

پژوهش نشان می‌دهد برنامه‌ریزی شهری آینده نباید فقط بر این سؤال متمرکز باشد که «چه تعداد ساختمان باید ساخته شود؟»؛ بلکه باید پرسید این ساختمان‌ها کجا، با چه تراکمی، با چه ارتفاعی و با چه میزان مصرف مصالح ساخته شوند.

این موضوع برای شهرهای ایران نیز قابل توجه است. گسترش افقی شهرها، ساخت مجتمع‌های بلندمرتبه، تغییر تراکم ساختمانی و تبدیل زمین‌های پیرامون شهرها به مناطق مسکونی، هرکدام پیامدهای متفاوتی برای مصرف زمین و مصالح دارند. استفاده از داده‌های ماهواره‌ای و GIS می‌تواند امکان بررسی رابطه میان فرم شهری، تراکم ساختمانی و مصرف منابع را در شهرهای ایران فراهم کند.

در نهایت، این پژوهش یک نگاه متفاوت به جغرافیای شهری ارائه می‌دهد: شهرها فقط مجموعه‌ای از ساختمان‌ها و جمعیت نیستند، بلکه مخازن عظیمی از مواد و منابع هستند. شناخت جغرافیای این «انباشت مصالح» می‌تواند به برنامه‌ریزی شهرهایی کمک کند که ضمن پاسخ‌گویی به رشد جمعیت، زمین و منابع کمتری مصرف کنند.

منبع: Nature Cities، ۸ سپتامبر ۲۰۲۶؛ پژوهش «Weighing over 600 million buildings globally reveals stark disparities and material-efficient urbanization pathways». (Nature⁠