وقتی تلاش برای خنک‌کردن زمین می‌تواند تنش گرمایی را بیشتر کند

فرزانه جعفری همبری، توانانیوز ـ با تشدید موج‌های گرما، یکی از راهکارهای مورد توجه پژوهشگران افزایش بازتابندگی سطح زمین و مدیریت تابش خورشیدی است؛ اما یک مطالعه جدید نشان می‌دهد این روش‌ها در همه مناطق نتیجه یکسانی ندارند و در برخی مناطق مرطوب حتی می‌توانند تنش گرمایی را افزایش دهند.

پژوهش جدید منتشرشده در Geophysical Research Letters نشان می‌دهد اثر «مدیریت تابشی سطح زمین» به شرایط اقلیمی منطقه وابسته است. در مناطق گرم و مرطوب، کاهش انرژی جذب‌شده توسط سطح زمین می‌تواند هم‌زمان بر تبخیر، رطوبت و شارهای انرژی سطحی اثر بگذارد و در برخی شرایط باعث افزایش دمای احساس‌شده توسط انسان شود. (AGU Journals⁠)

این یافته اهمیت زیادی برای جغرافیای اقلیمی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد نمی‌توان یک راهکار مقابله با گرما را بدون توجه به ویژگی‌های مکانی برای تمام شهرها و مناطق اجرا کرد. واکنش سطح زمین به یک مداخله اقلیمی به عواملی مانند رطوبت هوا، پوشش گیاهی، ویژگی خاک، تابش خورشیدی و شرایط محلی بستگی دارد.

در مناطق خشک، مسئله می‌تواند کاملاً متفاوت باشد. محدودیت رطوبت خاک و تبخیر باعث می‌شود بخش بیشتری از انرژی دریافتی سطح به گرمای محسوس تبدیل شود. در مناطق مرطوب، اما تبخیر و تعرق نقش بزرگ‌تری در توزیع انرژی دارد و هر تغییری در این چرخه می‌تواند بر شرایط حرارتی انسان اثر بگذارد.

این موضوع یک پیام مهم برای شهرها دارد: کاهش دمای سطح زمین الزاماً به معنای کاهش تنش گرمایی انسان نیست. برای ارزیابی آسایش حرارتی باید علاوه بر دمای هوا، رطوبت، تابش، باد و دمای تابشی نیز در نظر گرفته شوند.

از سوی دیگر، این یافته با بحث گسترش فضای سبز شهری نیز ارتباط دارد. مطالعات جدید نشان داده‌اند فضای سبز می‌تواند در بسیاری از شهرها دما و آلودگی ازن را کاهش دهد، اما شدت این اثر در شهرهای مختلف یکسان نیست و به اقلیم و میزان پوشش گیاهی بستگی دارد. (OUP Academic⁠)

از منظر برنامه‌ریزی شهری، بنابراین نمی‌توان صرفاً با افزایش بازتابندگی سطوح، تغییر مصالح یا یکسان‌سازی پوشش زمین انتظار داشت که تمام محله‌ها به یک اندازه خنک شوند. راهکارهای سازگاری باید بر اساس ویژگی‌های اقلیمی و جغرافیایی هر منطقه طراحی شوند.

این مسئله برای شهرهای ایران نیز اهمیت دارد. در شهرهای گرم و خشک، گرم و مرطوب و مناطق معتدل شمال کشور، رابطه میان تابش، رطوبت، پوشش گیاهی و دمای سطح کاملاً متفاوت است. بنابراین نسخه واحد برای کاهش گرمای شهری ممکن است در همه مناطق کارایی یکسانی نداشته باشد.

در نهایت، پژوهش جدید یک نکته اساسی را یادآوری می‌کند: در مدیریت گرمای شهری، فقط «چقدر سطح را خنک کنیم» مهم نیست؛ بلکه باید بدانیم «کجا، چگونه و با چه پیامدهای جانبی» این کار انجام می‌شود. آینده برنامه‌ریزی اقلیمی شهرها به سمت راهکارهای مکانی و متناسب با اقلیم هر منطقه حرکت خواهد کرد.

منبع: Cheng & McColl، Geophysical Research Letters، 13 September 2026. (AGU Journals⁠)