پیشروی آب شور؛ تهدیدی که نقشه کشاورزی را تغییر می‌دهد
فرزانه جعفری همبری، توانانیوز ـ افزایش سطح آب دریا و تشدید سیلاب‌های ساحلی تنها شهرها و زیرساخت‌های ساحلی را تهدید نمی‌کند؛ کشاورزی نیز در حال تبدیل شدن به یکی از قربانیان کمتر دیده‌شده این تغییرات...
فرزانه جعفری همبری، توانانیوز ـ افزایش سطح آب دریا و تشدید سیلاب‌های ساحلی تنها شهرها و زیرساخت‌های ساحلی را تهدید نمی‌کند؛ کشاورزی نیز در حال تبدیل شدن به یکی از قربانیان کمتر دیده‌شده این تغییرات است. یک مطالعه جدید در منطقه لینکلن‌شایر در شرق انگلستان نشان می‌دهد ورود آب شور به زمین‌های کشاورزی می‌تواند نه‌تنها عملکرد محصولات، بلکه سودآوری و حتی انتخاب نوع محصول را تغییر دهد. (PreventionWeb)
پژوهشگران با ترکیب نقشه‌های کاربری زمین، کیفیت خاک، خطر سیلاب و داده‌های اقتصادی مزارع بررسی کردند که افزایش شوری چه اثری بر تصمیم‌های کشاورزان دارد. نتیجه نشان داد با افزایش شوری خاک، تقریباً همه محصولات اصلی با کاهش سود مواجه می‌شوند؛ اما شدت این کاهش برای محصولات مختلف یکسان نیست.
سیب‌زمینی یکی از آسیب‌پذیرترین محصولات شناسایی شد، زیرا هزینه تولید آن بالاست و کاهش عملکرد می‌تواند حاشیه سود را به‌سرعت از بین ببرد. چغندر و دانه‌های روغنی نیز با کاهش قابل توجه سود مواجه می‌شوند. حتی غلات که مقاومت بیشتری دارند، از پیامدهای شوری در امان نیستند. (Phys.org)
اما نکته مهم‌تر، تغییر «الگوی کاربری زمین» است. افزایش شوری باعث می‌شود برتری اقتصادی میان محصولات مختلف کاهش پیدا کند و کشاورزان به سمت محصولاتی بروند که در شرایط جدید ریسک کمتری دارند. در این مطالعه، گندم زمستانه نسبت به بسیاری از محصولات گزینه باثبات‌تری باقی ماند.
مشکل آب شور نیز با عقب‌نشینی سیلاب پایان نمی‌یابد. نمک می‌تواند در خاک باقی بماند و برای سال‌ها ظرفیت تولید زمین را کاهش دهد. بنابراین یک رخداد سیلابی ساحلی ممکن است پیامدهایی بسیار طولانی‌تر از خود سیلاب داشته باشد و به‌تدریج الگوی استفاده از زمین‌های کشاورزی را تغییر دهد. (Phys.org)
از دیدگاه جغرافیا، این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تغییر اقلیم در اینجا مستقیماً با تغییر کاربری زمین، اقتصاد روستایی و امنیت غذایی پیوند می‌خورد. زمین‌هایی که زمانی برای تولید محصولات متنوع مناسب بودند، ممکن است در آینده فقط برای تعداد محدودی از محصولات قابل استفاده باشند.
این موضوع برای ایران نیز قابل توجه است. دشت‌های ساحلی خوزستان، بوشهر، هرمزگان و بخش‌هایی از سواحل مکران در معرض مجموعه‌ای از عوامل مانند شوری خاک، افت منابع آب شیرین، افزایش سطح آب دریا و نفوذ آب شور قرار دارند. در چنین مناطقی، تغییر اقلیم می‌تواند در کنار برداشت بی‌رویه آب و مدیریت نامناسب منابع، فشار بر زمین‌های کشاورزی را افزایش دهد.
بنابراین در آینده، نقشه کشاورزی مناطق ساحلی ممکن است با نقشه امروز تفاوت زیادی داشته باشد. انتخاب محصولات مقاوم به شوری، مدیریت آب زیرزمینی، کنترل نفوذ آب شور و استفاده از نقشه‌های دقیق خطرپذیری می‌تواند به حفظ زمین‌های کشاورزی کمک کند.
مسئله آب شور فقط «شور شدن خاک» نیست؛ بلکه می‌تواند به تغییر اقتصاد کشاورزی، تغییر الگوی کشت، کاهش تنوع محصولات و در نهایت تغییر سیمای جغرافیایی مناطق ساحلی منجر شود. به همین دلیل، مدیریت مناطق ساحلی باید کشاورزی، تغییر اقلیم، منابع آب و کاربری زمین را به‌صورت یک سیستم واحد در نظر بگیرد.
منبع: پژوهش Saul Ngarava و همکاران، University of Lincoln؛ منتشرشده در Land Use Policy، با عنوان «Salinity fundamentally reshapes crop competitiveness and optimal land-use portfolios in a high-value agricultural landscape». (Phys.org)