دکتر فرزانه جعفری همبری ، توانانیوز_ ایران به دلیل موقعیت جغرافیاییاش در کمربند خشک نیمکره شمالی و احاطه شدن توسط دو رشتهکوه عظیم البرز و زاگرس، صاحب یکی از منحصربهفردترین تنوعهای اقلیمی جهان است. در حالی که میانگین بارش جهانی حدود ۸۰۰ میلیمتر است، در ایران این عدد به حدود ۲۳۰ میلیمتر میرسد؛ اما این میانگین فریبنده است، چرا که نوسانات محلی از ۱۰ میلیمتر در کویر لوت تا بیش از ۱۸۰۰ میلیمتر در سواحل دریای خزر، طیفی خیرهکننده از زیستبومها را شکل داده است.
۲. بررسی پهنههای اصلی
اقلیم خزری (هیرکانی): این منطقه تحت تأثیر رطوبت دریای خزر و سدِ البرز است. بارشهای اوروگرافیک (کوهرُست) در اینجا باعث ایجاد جنگلهای انبوه شده است. اقلیم این منطقه «معتدل مرطوب» است که با تابستانهای شرجی و زمستانهای ملایم شناخته میشود.
اقلیم زاگرس و البرز: این مناطق به عنوان «برجهای آب» ایران عمل میکنند. هوای مرطوب مدیترانهای هنگام برخورد با دیوارههای زاگرس صعود کرده، سرد شده و به شکل برف و باران تخلیه میشود. همین پدیده، بستر اصلی تأمین منابع آبی فلات مرکزی را فراهم میکند.
پهنهی کویری و خشک مرکزی: محصولِ «سایهباران» زاگرس و البرز. وقتی تودههای هوا از کوهها عبور میکنند، تمام رطوبت خود را از دست دادهاند. علاوه بر این، پرفشار جنبحارهای (Subtropical High) در تابستانها مانع از نفوذ سامانههای بارشی به این منطقه میشود، که نتیجه آن خشکی مطلق و تغییرات دمایی روزانه شدید است.
۳. تحلیل دادهها و فاکتورهای کلیدی
برای درک بهتر، باید به شاخص خشکی آمبرژه اشاره کنیم. این شاخص با در نظر گرفتن نسبت بارش به میانگین دمای ماههای گرم و سرد، به ما میگوید که یک منطقه چقدر مستعد بیابانزایی است. در ایران، ما از اقلیم «فرامرطوب» در شمال تا «بیابانی شدید» در جنوب و مرکز را داریم.
۴. تغییرات اقلیمی؛ چالشهای نوظهور
تغییر رژیم بارش: کاهش بارشهای برف و تبدیل شدن آن به بارانهای سیلآسا که امکان ذخیرهسازی در سفرههای زیرزمینی را از ما میگیرد.
فرار گرما: افزایش میانگین دمای و شبانه که باعث تنش حرارتی در کشاورزی و افزایش نرخ تبخیر میشود.
نتیجهگیری
اقلیم در ایران فقط یک داده علمی نیست؛ بلکه فرهنگ، معماری (مثل بادگیرها و کاریزها) و اقتصاد ما را شکل داده است. شناخت این سازوکارها، اولین قدم برای مدیریت پایدار منابع آبی و زیستبوممان است.
دکتر فرزانه جعفری همبری
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟