گرمایش زمین مسیر رودخانههای جوی را به سمت پرجمعیتترین مناطق آسیا تغییر میدهد
فرزانه جعفری همبری،توانانیوز- پژوهشی تازه نشان میدهد گرمایش ناشی از فعالیتهای انسانی میتواند مسیر رودخانههای جوی را در آسیا تغییر دهد؛ تغییری که احتمالاً بخشهایی از آسیا را که...
فرزانه جعفری همبری،توانانیوز- پژوهشی تازه نشان میدهد گرمایش ناشی از فعالیتهای انسانی میتواند مسیر رودخانههای جوی را در آسیا تغییر دهد؛ تغییری که احتمالاً بخشهایی از آسیا را که هماکنون نیز جمعیت بسیار زیادی دارند، بیشتر در معرض بارشهای شدید قرار میدهد. این مطالعه ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶ در مجله Communications Earth & Environment منتشر شده است. (Nature)
رودخانههای جوی چیستند؟
رودخانههای جوی نوارهای نسبتاً باریک و طولانی از جریان هوای مرطوب هستند که مقدار زیادی بخار آب را از مناطق گرمسیری و اقیانوسی به نقاط دیگر منتقل میکنند. وقتی این جریانهای مرطوب به کوهستان یا سامانههای جوی مناسب برخورد کنند، میتوانند در مدت کوتاهی بارش بسیار سنگینی ایجاد کنند.
پژوهش جدید با استفاده از بزرگترین مجموعه چندمدلی با تفکیک بالا برای بررسی آینده رودخانههای جوی و چند روش متفاوت شناسایی این سامانهها انجام شده است. نتایج نشان میدهد در عرضهای پایینتر، اثر پویایی جو میتواند باعث کاهش فعالیت رودخانههای جوی شود، اما در مناطق نیمهگرمسیری و میانعرضی پرجمعیت، افزایش ظرفیت رطوبت جو در اثر گرمایش اهمیت بیشتری پیدا میکند. (Nature)
نقش پرفشار جنبحارهای
یکی از سازوکارهای مهمی که پژوهشگران مطرح کردهاند، تغییر مسیر انتقال رطوبت به دلیل گسترش غربسوی پرفشار جنبحارهای است. این تغییر میتواند رودخانههای جوی را به سمت بخشهایی از آسیا هدایت کند که میلیونها نفر در آنها زندگی میکنند.
در نتیجه، مسئله فقط افزایش مقدار بخار آب در هوای گرمتر نیست؛ مسیر حرکت این رطوبت نیز اهمیت دارد. اگر رطوبت بیشتر در مسیرهایی قرار گیرد که به مناطق پرجمعیت منتهی میشوند، پیامدهای بارشی و مخاطرات ناشی از بارش شدید میتواند افزایش پیدا کند.
چین، هند و بنگلادش در کانون توجه
بر اساس نتایج مطالعه، قرار گرفتن جمعیت در معرض بارشهای حدی ناشی از رودخانههای جوی در ۵۸ درصد از پهنههای خشکی فعال این سامانهها افزایش خواهد یافت.
در میان مناطق مورد بررسی، افزایش مواجهه جمعیت در مناطق شهری شمال چین، هند و بنگلادش برجسته است و پژوهشگران افزایش حدود ۲۴ تا ۵۹ درصدی را برای این مناطق برآورد کردهاند. (Nature)
این موضوع از دیدگاه جغرافیایی اهمیت زیادی دارد، زیرا بسیاری از این مناطق همزمان دارای تراکم جمعیتی بالا، شهرهای بزرگ، شبکههای حملونقل گسترده و وابستگی شدید به منابع آب هستند. بنابراین تغییر مسیر یک سامانه جوی میتواند اثر متفاوتی بر مناطق مختلف داشته باشد.
چرا این یافته مهم است؟
در مطالعات اقلیمی معمولاً افزایش دما یا تغییر مقدار بارش مورد توجه قرار میگیرد، اما این پژوهش یک گام جلوتر میرود و «مسیر انتقال رطوبت» را بررسی میکند.
ممکن است مجموع بارش در مقیاس یک قاره تغییر بسیار زیادی نکند، اما اگر مسیر سامانههای انتقالدهنده رطوبت جابهجا شود، مکان وقوع بارشهای شدید نیز میتواند تغییر کند. به همین دلیل، نقشههای آینده خطر بارش شدید باید علاوه بر مقدار بارش، تغییرات گردش جوی و مسیر رودخانههای جوی را نیز در نظر بگیرند.
برای خاورمیانه چه معنایی دارد؟
این مطالعه مستقیماً خاورمیانه را بهعنوان کانون اصلی تحلیل معرفی نمیکند، بنابراین نمیتوان از نتایج آن مستقیماً درباره افزایش یا کاهش بارش در ایران نتیجهگیری کرد. با این حال، از نظر روششناسی، یافته آن برای مطالعات خاورمیانه اهمیت دارد؛ زیرا انتقال رطوبت و تغییر مسیر سامانههای جوی از عوامل مهم در شکلگیری بارشهای شدید منطقه هستند.
برای ایران، یک مسیر پژوهشی جالب میتواند بررسی تغییرات رودخانههای جوی ورودی از دریای عرب، دریای سرخ، مدیترانه و اقیانوس هند و ارتباط آنها با بارشهای حدی باشد.
نتیجه
گرمایش جهانی فقط مقدار رطوبت موجود در جو را تغییر نمیدهد؛ ممکن است مسیر حرکت این رطوبت را نیز جابهجا کند. پژوهش جدید نشان میدهد در آسیا، این تغییر مسیر میتواند رودخانههای جوی را بیشتر به سمت برخی از پرجمعیتترین مناطق قاره هدایت کند و در نتیجه، مواجهه جمعیت با بارشهای حدی را افزایش دهد. (Nature)
منبع:
Liang, J., Collins, M., Pan, Z. et al. (2026). Anthropogenic warming is projected to divert atmospheric rivers toward densely populated Asia. Communications Earth & Environment.