برندگان و بازندگان بحران هرمز؛ چرا چین از طوفان عبور کرد اما هند لرزید؟
مریم خسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ چین با «ذخیره ۱۴ میلیارد بشکهای، خطوط لوله زمینی و سبد تأمین ۴۹ کشور» خود را مصون کرده است؛ هند ۸۵ درصد وابسته به واردات، ذخیرهای کمتر از ۱۰ روز و روزگاری دشوار در برابر طوفان انرژی دارد.
دو غول آسیایی، دو جهان متفاوت
بحران بسته شدن تنگه هرمز در پی تشدید درگیریهای نظامی در غرب آسیا (اواخر فوریه ۲۰۲۶)، معماری انرژی جهان را به لرزه درآورد. برای چین و هند – دو بازیگر مرکزی تقاضای جهانی نفت – این بحران یک «تست استرس» تمامعیار از تابآوری ملی بود. نتیجهگیری اولیه کارشناسان روشن است: چین به لطف دو دهه سرمایهگذاری خاموش، با قدرت از این آزمون بیرون آمده؛ هند اما با شکافهای ساختاری جدی روبرو شده و اکنون بهای سنگین این غفلت استراتژیک را میپردازد. در ادامه، ابعاد این داستان دوگانه را به تفصیل بررسی میکنیم.
چین – معماری پیروزیِ خاموش
۱. کاهش چشمگیر وابستگی به هرمز
برخلاف تصور عمومی، وابستگی چین به تنگه هرمز طی یک دهه گذشته به شدت کاهش یافته است. سهم واردات نفت خام از خاورمیانه از بیش از ۵۲ درصد در اوایل دهه ۲۰۱۰ به حدود ۴۲.۳ درصد در سال ۲۰۲۵ رسیده است. تخمینهای متفاوتی از سهم نفت عبوری از هرمز وجود دارد:
حداقل برآورد (Kpler): حدود ۳۳ درصد از کل واردات نفت چین در سال ۲۰۲۵ از هرمز عبور کرده است (که تنها حدود ۲۲ تا ۳۰ درصد از مصرف کل کشور را تشکیل میدهد).
حداکثر برآورد: برخی منابع چینی رقم نزدیک به ۴۰ تا ۴۵ درصد را برای نفت عبوری از هرمز گزارش میکنند.
نکته کلیدی اما این است که هیچ کشوری بیش از ۲۰ درصد از سبد وارداتی چین را به خود اختصاص نداده است – عاملی حیاتی در کاهش ریسک ژئوپلیتیک.
۲. روسیه: ستون اصلی تثبیت شده
چین در سال ۲۰۲5 بالغ بر ۵.۷۸ میلیون تن نفت خام وارد کرده که از ۴۹ کشور تأمین شده است. جالب آنکه روسیه با ۱۷.۴ درصد (حدود ۱۰۰ میلیون تن) به بزرگترین تأمینکننده نفت چین تبدیل شده – رقمی که از هر کشور خاورمیانهای بیشتر است.
بخش مهم این نفت از طریق خطوط لوله زمینی (پایپلاینهای «سیبری شرق–اقیانوس آرام» و «اسکوفودینو–موهه») تأمین میشود که کاملاً از گلوگاه هرمز عبور نمیکنند. این یک «ضمانت فیزیکی» در برابر انسداد دریایی است.
۳. چهار شاهراه زمینی که کار را تمام کردند
سالها قبل از بحران، چین شبکهای از خطوط لوله زمینی احداث کرده که اکنون روزی نجاتبخش شدهاند:
| خط لوله | مسیر | ظرفیت سالانه |
|---|---|---|
| روسیه–چین (ESPO) | سیبری شرق به شمال شرق چین | حدود ۳۰ میلیون تن |
| قزاقستان–چین | آتیرائو به سینکیانگ | حدود ۲۰ میلیون تن |
| میانمار–چین | بندر کیاوکیو به یوننان (عبور از تنگه ملاکا را حذف میکند) | حدود ۲۲ میلیون تن |
| پاکستان–چین (کریدور اقتصادی) | گوادر به سینکیانگ | در حال توسعه |
طبق گزارشهای رسمی، سه خط لوله اصلی روسیه، قزاقستان و میانمار سالانه بیش از ۹۰ میلیون تن نفت خام حمل میکنند که کاملاً از مسیرهای دریایی آسیبپذیر عبور نمیکنند (این رقم حدود ۳۰ درصد از کل واردات دریایی چین را پوشش میدهد).
۴. ذخیرهای که اهرم قدرت چین شد
بزرگترین برگ برنده چین اما ذخایر استراتژیک نفت (SPR) است. تخمینهای متعدد (از جمله تحلیلهای رویترز و摩根استنلی) حاکی از آن است که چین حدود ۱.۳ تا ۱.۴ میلیارد بشکه ذخیره استراتژیک و تجاری انباشته کرده است. این رقم یعنی:
- بیش از ۵ برابر ذخایر ژاپن (که حدود ۲۵۰ میلیون بشکه ذخیره دارد)
- بیش از ۳ برابر ذخایر اعلامشده آمریکا
- بیش از مجموع ذخایر تمام ۳۲ کشور عضو آژانس بینالمللی انرژی (IEA)
این ذخیره به چین امکان میدهد که حتی اگر همه مسیرهای دریایی به طور کامل قطع شود، بین ۱۱۰ تا ۱۸۰ روز نیاز داخلی خود را بدون هیچ وارداتی تأمین کند – رقمی که فراتر از استاندارد ۹۰ روزه IEA است.
آمریکا بعد از چین دومین ذخائر استراتژیک نفت را در جهان دارد
ذخیره استراتژیک نفت (Strategic Petroleum Reserve) آمریکا ۴۱۳ میلیون بشکه است. ژاپن با وجود منابع انرژی داخلی محدود، با ۲۶۳ میلیون بشکه در رتبه سوم قرار دارد. سازمان توسعه و همکاری اقتصادی (OECD) (مجموعهای از کشورهای اروپایی) با ۱۷۹ میلیون بشکه در رتبه چهارم است.
۵. چالشها: همه چیز عالی نیست
با همه این موفقیتها، چین نیز با چالشهایی روبرو است:
ظرفیت خطوط لوله به حداکثر رسیده: خط لوله روسیه–چین در حال حاضر با حداکثر ظرفیت خود کار میکند و افزایش قابل توجه آن نیازمند سرمایهگذاری جدید است.
- توصیه راهبردی نهایی:
جهان در حال ورود به «دوران تنگههای مسدود» است. کشورهایی که – مانند چین – دههها پیش سرمایهگذاری در خطوط لوله زمینی، ذخایر استراتژیک و تنوعبخشی منابع را آغاز کردهاند، اکنون از بحران عبور خواهند کرد. اما کشورهایی که – مانند هند – همچنان به «دسترسی آزاد به آبهای بینالمللی» امید بستهاند، در بحرانهای آینده بار دیگر لرزیدن را تجربه خواهند کرد. درس بزرگ بحران هرمز برای سیاستگذاران جهان: «عبور از تنگههای باریک، دیگر یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت ژئوپلیتیک است.»
نویسنده: مریم خسین زاده هنزایی
وکیل دادگستری- منابع: گزارشهای آوریل–ژوئن ۲۰۲۶، دادههای Kpler و Platts، تحلیلهای مؤسسات Carnegie Endowment، Bruegel و IEA
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟